ભારતના રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન

🐅 ભારતના રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને વન્યજીવ અભયારણ્યો 🐘

જિમ કોર્બેટ, કાઝીરંગા, ગીર, સુંદરવન અને ભારતના તમામ ૧૦૬ નેશનલ પાર્ક તથા પ્રોજેક્ટ ટાઈગરની સંપૂર્ણ માહિતી

૧૦૬

કુલ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો (National Parks)

૫૦૦+

વન્યજીવ અભયારણ્યો (Sanctuaries)

૧૯૭૩

પ્રોજેક્ટ ટાઈગરની શરૂઆત

૧૯૯૨

પ્રોજેક્ટ એલિફન્ટ (હાથી પ્રોજેક્ટ)

🌟 ઐતિહાસિક વિશેષતા: ભારતનું પ્રથમ નેશનલ પાર્ક અને 'પ્રોજેક્ટ ટાઈગર'

📌 જિમ કોર્બેટ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (ઉત્તરાખંડ): ભારતનું સૌપ્રથમ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન છે, જેની સ્થાપના ૧૯૩૬ માં 'હેલી નેશનલ પાર્ક' તરીકે થઈ હતી. હાલ તેનું નામ બદલીને 'રામગંગા નેશનલ પાર્ક' રાખવામાં આવ્યું છે.

📌 પ્રોજેક્ટ ટાઈગર (Project Tiger): ભારતમાં વાઘોના સંરક્ષણ માટે ૧ એપ્રિલ ૧૯૭૩ ના રોજ ઉત્તરાખંડના જિમ કોર્બેટ નેશનલ પાર્કથી 'પ્રોજેક્ટ ટાઈગર' ની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી.

🌳 ૧. ભારતના સૌથી મહત્વના અને પ્રખ્યાત રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો

જિમ કોર્બેટ પાર્ક

૧. જિમ કોર્બેટ / રામગંગા નેશનલ પાર્ક: MOST IMP
• રાજ્ય: ઉત્તરાખંડ.
• વિશેષતા: ભારતનું સૌપ્રથમ નેશનલ પાર્ક. વાઘ (Tiger) અને હાથીઓની વસ્તી માટે પ્રખ્યાત.

કાઝીરંગા પાર્ક

૨. કાઝીરંગા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન: MOST IMP
• રાજ્ય: આસામ.
• વિશેષતા: દુર્લભ એકસીંગી ગેંડા (One-horned Rhinoceros) નું વિશ્વનું સૌથી મોટું નિવાસસ્થાન. યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટ.

સુંદરબન પાર્ક

૩. સુંદરબન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન: MOST IMP
• રાજ્ય: પશ્ચિમ બંગાળ.
• વિશેષતા: વિશ્વનું સૌથી મોટું ડેલ્ટા પ્રદેશ અને રોયલ બેંગોલ ટાઈગર (Royal Bengal Tiger) તથા ખારા પાણીના મગરનું કુદરતી આવાસ.

ગિર નેશનલ પાર્ક

૪. ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન: MOST IMP
• રાજ્ય: ગુજરાત.
• વિશેષતા: એશિયાઈ સિંહો (Asiatic Lions) નું સમગ્ર એશિયામાં એકમાત્ર કુદરતી નિવાસસ્થાન.

હેમિસ પાર્ક

૫. હેમિસ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન: IMP
• કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ: લદ્દાખ.
• વિશેષતા: વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ ભારતનું સૌથી મોટું નેશનલ પાર્ક (અંદાજે ૪૪૦૦ ચો.કિમી). હિમદીપડો (Snow Leopard) માટે પ્રખ્યાત.

🗺️ ૨. ભારતના વિવિધ રાજ્યો અને તેમના મુખ્ય રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો (State-wise List)

ક્રમ	રાજ્ય / કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ	મુખ્ય રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (National Park)	મુખ્ય વન્યજીવ / વિશેષતા
૧	મધ્યપ્રદેશ (ટાઈગર સ્ટેટ)	કાન્હા, બાંધવગઢ, પન્ના, પેંચ, સાતપુડા	ભારતમાં સૌથી વધુ વાઘ હોવાથી 'ટાઈગર સ્ટેટ' કહેવાય છે.
૨	અસમ	કાઝીરંગા, માનસ, નાমেরી, ઓરાંગ, ડિబ్రુ-સાઈખોવા	એકસીંગી ગેંડા અને જંગલી ભેંસ માટે પ્રખ્યાત.
૩	રાજસ્થાન	રણથંભોર, સરિસ્કા, કેવલાદેવ ઘાના, મુકુન્દ્રા હિલ્સ	વાઘ, દીપડો અને કેવલાદેવમાં સાઇબેરિયન ક્રેન (પક્ષીઓ).
૪	કર્ણાટક	બાંદીપુર, નાગરહોળે (િવજી), બોર્નેરગટ્ટા, અંશી	હાથી, વાઘ અને ચંદનના જંગલો.
૫	કેરળ	પેരിയാર, એરાવિકુલમ, સાયલન્ટ વેલી	એશિયાઈ હાથી, નીલગિરી તહર (બકરીની પ્રજાતિ) અને વરસાદી વન.
૬	ઉત્તરાખંડ	જિમ કોર્બેટ (રામગંગા), નંદા દેવી, ફૂલોની ખીણ (Valley of Flowers), રાજાજી	હિમાલયની સુંદર ખીણો અને વાઘ-હાથી.
૭	મહારાષ્ટ્ર	તડોબા-અંધારી, બોરીવલી (સંજય ગાંધી), પેંચ, ચાંદोली	વાઘ અને દીપડાઓનું સુરક્ષિત આવાસ.
૮	જમ્મુ અને કાશ્મીર / લદ્દાખ	ડાચીગામ, હેમિસ (લદ્દાખ), કિસવાડ, કાઝિનગ	ડાચીગામમાં હંગુલ (કશ્મીરી હરણ) અને લદ્દાખમાં હિમદીપડો.
૯	અંડમાન અને નિકોબાર	કેમ્પબેલ બે, ગલાથેિયા, સાઉથ બટન આઈલેન્ડ	સાઉથ બટન આઈલેન્ડ એ ભારતનું સૌથી નાનું નેશનલ પાર્ક છે.

🏆 ૩. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા (GPSC / UPSC / SSC / Forest) માટે ખાસ યાદ રાખવા જેવા Golden Points

• ૧. કદની દ્રષ્ટિએ સૌથી મોટા અને સૌથી નાના નેશનલ પાર્ક:
  📐 સૌથી મોટું નેશનલ પાર્ક : હેમિસ નેશનલ પાર્ક, લદ્દાખ (૪૪૦૦ ચો.કિમી) 📐 સૌથી નાનું નેશનल પાર્ક : સાઉથ બટન આઈલેન્ડ, અંડમાન અને નિકોબાર (૦.૦૩ ચો.કિમી)
• ૨. ભારતના મહત્વના વન્યજીવ પ્રોજેક્ટ્સ (વર્ષ):
  🐅 પ્રોજેક્ટ ટાઈગર (Project Tiger) : ૧ એપ્રિલ ૧૯૭૩ 🐘 પ્રોજેક્ટ એલિફન્ટ (Project Elephant) : ૧૯૯૨ 🦁 પ્રોજેક્ટ લાયન (Project Lion) : ગુજરાત ગીર (૨૦૨૦) 🐊 પ્રોજેક્ટ ક્રૉકોડાઈલ (મગર સંરક્ષણ) : ૧૯૭૫
• ૩. વિશ્વનું એકમાત્ર તરતું રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (Floating National Park):
  🌊 કીબુલ લામ્ઝાઓ નેશનલ પાર્ક (Keibul Lamjao National Park) — મણિપુરના લોકટક સરોવર પર આવેલું છે (દુર્લભ નાચતો હરણ 'સંગાઈ' અહીં જોવા મળે છે).

🌳 ભારતના રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને અભયારણ્યોની આ સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી કરતા તમામ મિત્રો સાથે અવશ્ય શેર કરો! 🌳