🔤 ગુજરાતી વ્યાકરણ: સંધિ (Sandhi) અને તેના પ્રકારોની સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા 🔤
સ્વર સંધિ, વ્યંજન સંધિ અને વિસર્ગ સંધિના નિયમો તેમજ ઉદાહરણો (TET, TAT, HTAT, GPSC, GSSSB)
૩ મુખ્ય પ્રકાર
સ્વર, વ્યંજન અને વિસર્ગ સંધિશબ્દોનું જોડાણ
બે વર્ણોનો પરસ્પર મેળાપઉચ્ચારણ સ્પષ્ટતા
ઝડપી બોલતી વખતે થતો ફેરફારપરીક્ષાલક્ષી
સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે અતિ મહત્વનું🌟 સંધિ (Sandhi) એટલે શું?
📌 બોલતી કે લખતી વખતે બે શબ્દો જ્યારે નજીક આવે છે, ત્યારે પહેલા શબ્દનો અંતિમ વર્ણ અને બીજા શબ્દનો પ્રથમ વર્ણ પરસ્પર જોડાય છે અને તેમના જોડાવાથી જે ધ્વનિગત પરિવર્તન આવે છે તેને સંધિ કહેવામાં આવે છે. (દા.ત. હિમાલય = હિમ + આલય). સંધિ જોડવાની અને છોડવાની (વિગ્રહ કરવાની) બંને રીતો વ્યાકરણમાં મહત્વની છે.
વ્યાખ્યા
સ્વર સંધિ એટલે શું?:
• જ્યારે બે સ્વરો એકબીજાની નજીક આવે અને તેમના પરસ્પર મેળાપથી નવો સ્વર બને ત્યારે તેને સ્વર સંધિ કહેવાય છે.
• જ્યારે બે સ્વરો એકબીજાની નજીક આવે અને તેમના પરસ્પર મેળાપથી નવો સ્વર બને ત્યારે તેને સ્વર સંધિ કહેવાય છે.
૧. સવર્ણ દીર્ઘ સંધિ
સવર્ણ દીર્ઘ સંધિ (સમાન સ્વરોનો મેળાપ): MOST IMP
• હસ્વ કે દીર્ઘ અ, ઇ, ઉ પછી સમાન હસ્વ કે દીર્ઘ સ્વર આવે ત્યારે બંને મળીને દીર્ઘ બને છે (આ, ઈ, ઊ).
• ઉદાહરણો:
- હિમ + આલય ➔ હિમાલય (અ + આ = આ)
- રવિ + ઇન્દ્ર ➔ રવીન્દ્ર (ઇ + ઇ = ઈ)
- ભાનુ + ઉદય ➔ ભાનૂદય (ઉ + ઉ = ઊ)
• હસ્વ કે દીર્ઘ અ, ઇ, ઉ પછી સમાન હસ્વ કે દીર્ઘ સ્વર આવે ત્યારે બંને મળીને દીર્ઘ બને છે (આ, ઈ, ઊ).
• ઉદાહરણો:
- હિમ + આલય ➔ હિમાલય (અ + આ = આ)
- રવિ + ઇન્દ્ર ➔ રવીન્દ્ર (ઇ + ઇ = ઈ)
- ભાનુ + ઉદય ➔ ભાનૂદય (ઉ + ઉ = ઊ)
૨. ગુણ સંધિ
ગુણ સંધિ: MOST IMP
• 'અ' કે 'આ' પછી 'ઇ' કે 'ઈ' આવે તો 'એ'; 'ઉ' કે 'ઊ' આવે તો 'ઓ'; અને 'ઋ' આવે તો 'અર' બને છે.
• ઉદાહરણો:
- નર + ઇન્દ્ર ➔ નરેન્દ્ર (અ + ઇ = એ)
- સૂર્ય + ઉદય ➔ સૂર્યોદય (અ + ઉ = ઓ)
- મહા + રિષિ ➔ મહર્ષિ (આ + ઋ = અર)
• 'અ' કે 'આ' પછી 'ઇ' કે 'ઈ' આવે તો 'એ'; 'ઉ' કે 'ઊ' આવે તો 'ઓ'; અને 'ઋ' આવે તો 'અર' બને છે.
• ઉદાહરણો:
- નર + ઇન્દ્ર ➔ નરેન્દ્ર (અ + ઇ = એ)
- સૂર્ય + ઉદય ➔ સૂર્યોદય (અ + ઉ = ઓ)
- મહા + રિષિ ➔ મહર્ષિ (આ + ઋ = અર)
૩. વૃદ્ધિ સંધિ
વૃદ્ધિ સંધિ:
• 'અ' કે 'આ' પછી 'એ' કે 'ઐ' આવે તો 'ઐ' બને છે; અને 'ઓ' કે 'ઔ' આવે તો 'ઔ' બને છે.
• ઉદાહરણો:
- એક + એક ➔ એકૈક (અ + એ = ઐ)
- મહા + ઓજસ ➔ મહોજસ (આ + ઓ = ઔ)
• 'અ' કે 'આ' પછી 'એ' કે 'ઐ' આવે તો 'ઐ' બને છે; અને 'ઓ' કે 'ઔ' આવે તો 'ઔ' બને છે.
• ઉદાહરણો:
- એક + એક ➔ એકૈક (અ + એ = ઐ)
- મહા + ઓજસ ➔ મહોજસ (આ + ઓ = ઔ)
૪. યણ સંધિ
યણ સંધિ:
• 'ઇ' કે 'ઈ' પછી કોઈ અસવર્ણ સ્વર આવે તો 'ઇ/ઈ' નો 'ય' બને છે; 'ઉ/ઊ' નો 'વ' બને છે.
• ઉદાહરણો:
- ઇતિ + આદિ ➔ ઇત્યાદિ (ઇ + આ = ત્યા)
- સુ + અલ્પ ➔ સ્વલ્પ (ઉ + અ = સ્વ)
• 'ઇ' કે 'ઈ' પછી કોઈ અસવર્ણ સ્વર આવે તો 'ઇ/ઈ' નો 'ય' બને છે; 'ઉ/ઊ' નો 'વ' બને છે.
• ઉદાહરણો:
- ઇતિ + આદિ ➔ ઇત્યાદિ (ઇ + આ = ત્યા)
- સુ + અલ્પ ➔ સ્વલ્પ (ઉ + અ = સ્વ)
વ્યાખ્યા
વ્યંજન સંધિ એટલે શું?:
• જ્યારે વ્યંજન પછી સ્વર કે વ્યંજન આવે અને તેનાથી જે પરિવર્તન થાય તેને વ્યંજન સંધિ કહે છે.
• જ્યારે વ્યંજન પછી સ્વર કે વ્યંજન આવે અને તેનાથી જે પરિવર્તન થાય તેને વ્યંજન સંધિ કહે છે.
ત કે દ ના નિયમો
ત કે દ પછીના વ્યંજનના નિયમો: MOST IMP
• 'ત' કે 'દ' પછી 'ચ' કે 'છ' આવે તો 'ત/દ' નો 'ચ્' બને છે.
- ઉદાહરણ: સત + ચરિત્ર ➔ સચ્ચરિત્ર
• 'ત' કે 'દ' પછી 'જ' કે 'ઝ' આવે તો 'ત/દ' નો 'જ્' બને છે.
- ઉદાહરણ: જગત્ + ઈશ ➔ જગદીશ (ત નો દ બને છે)
• 'ત' કે 'દ' પછી 'લ' આવે તો 'ત/દ' નો 'લ્' બને છે.
- ઉદાહરણ: ઉત્ + લાંઘન ➔ ઉલ્લંઘન
• 'ત' કે 'દ' પછી 'ચ' કે 'છ' આવે તો 'ત/દ' નો 'ચ્' બને છે.
- ઉદાહરણ: સત + ચરિત્ર ➔ સચ્ચરિત્ર
• 'ત' કે 'દ' પછી 'જ' કે 'ઝ' આવે તો 'ત/દ' નો 'જ્' બને છે.
- ઉદાહરણ: જગત્ + ઈશ ➔ જગદીશ (ત નો દ બને છે)
• 'ત' કે 'દ' પછી 'લ' આવે તો 'ત/દ' નો 'લ્' બને છે.
- ઉદાહરણ: ઉત્ + લાંઘન ➔ ઉલ્લંઘન
મ ના નિયમો
'મ' કારના નિયમો:
• 'મ' પછી કોઈ પણ વ્યંજન આવે તો 'મ' નો અનુસ્વાર (મ ➔ ં) બને છે.
- ઉદાહરણો: સમ + તોષ ➔ સંતોષ, અહમ્ + કાર ➔ અહંકાર
• 'મ' પછી કોઈ પણ વ્યંજન આવે તો 'મ' નો અનુસ્વાર (મ ➔ ં) બને છે.
- ઉદાહરણો: સમ + તોષ ➔ સંતોષ, અહમ્ + કાર ➔ અહંકાર
વ્યાખ્યા
વિસર્ગ સંધિ એટલે શું?:
• વિસર્ગ (ઃ) પછી સ્વર કે વ્યંજન આવવાથી વિસર્ગમાં જે ફેરફાર થાય તેને વિસર્ગ સંધિ કહે છે.
• વિસર્ગ (ઃ) પછી સ્વર કે વ્યંજન આવવાથી વિસર્ગમાં જે ફેરફાર થાય તેને વિસર્ગ સંધિ કહે છે.
વિસર્ગના ફેરફારો
મુખ્ય નિયમો અને ઉદાહરણો: MOST IMP
• જો વિસર્ગની આગળ 'અ' હોય અને પાછળ પણ 'અ' કે વર્ગનો નરમ વ્યંજન હોય તો વિસર્ગનો 'ઓ' બને છે.
- ઉદાહરણો: મનઃ + રથ ➔ મનોરથ, અધઃ + ગતિ ➔ અધোগતિ
• વિસર્ગ પછી 'ચ' કે 'છ' આવે તો વિસર્ગનો 'શ્' બને છે.
- ઉદાહરણ: નિઃ + ચિંત ➔ નિશ્ચિંત
• વિસર્ગની આગળ અ/આ સિવાયનો સ્વર હોય અને પાછળ કોઈ પણ સ્વર કે નરમ વ્યંજન હોય તો વિસર્ગનો 'ર' બને છે.
- ઉદાહરણ: નિઃ + આશા ➔ નિરાશા
• જો વિસર્ગની આગળ 'અ' હોય અને પાછળ પણ 'અ' કે વર્ગનો નરમ વ્યંજન હોય તો વિસર્ગનો 'ઓ' બને છે.
- ઉદાહરણો: મનઃ + રથ ➔ મનોરથ, અધઃ + ગતિ ➔ અધোগતિ
• વિસર્ગ પછી 'ચ' કે 'છ' આવે તો વિસર્ગનો 'શ્' બને છે.
- ઉદાહરણ: નિઃ + ચિંત ➔ નિશ્ચિંત
• વિસર્ગની આગળ અ/આ સિવાયનો સ્વર હોય અને પાછળ કોઈ પણ સ્વર કે નરમ વ્યંજન હોય તો વિસર્ગનો 'ર' બને છે.
- ઉદાહરણ: નિઃ + આશા ➔ નિરાશા
| સંધિનો પ્રકાર | મુખ્ય નિયમ / ઓળખ | સંધિ યુક્ત શબ્દ | સંધિ વિગ્રહ |
|---|---|---|---|
| સ્વર સંધિ | સ્વર સાથે સ્વરનો મેળાપ | હિમાલય | હિમ + આલય |
| સ્વર સંધિ (ગુણ) | અ/આ + ઇ/ઉ ➔ એ/ઓ | સૂર્યોદય | સૂર્ય + ઉદય |
| વ્યંજન સંધિ | વ્યંજન સાથે સ્વર/વ્યંજનનો મેળાપ | જગદીશ | જગત્ + ઈશ |
| વ્યંજન સંધિ (મ) | મ + વ્યંજન ➔ અનુસ્વાર (ં) | સંતોષ | સમ + તોષ |
| વિસર્ગ સંધિ | વિસર્ગ (ઃ) માં પરિવર્તન | મનોરથ | મનઃ + રથ |
- ૧. પરીક્ષામાં પૂછાતા અતિ મહત્વના શબ્દો:
- ૨. સંધિ છોડતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવાની બાબત:
No comments:
Post a Comment