📚 NCERT (રાષ્ટ્રીય શૈક્ષણિક સંશોધન અને તાલીમ પરિષદ) : સંપૂર્ણ માહિતી 📚
સ્થાપના, ઉદ્દેશ્યો, કાર્યો, પ્રાદેશિક સંસ્થાઓ (RIEs) અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા માટેની માર્ગદર્શિકા (GPSC, UPSC, TET/TAT)
૧ સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૧
સ્થાપના વર્ષ
નવી દિલ્હી
વડુ મથક (Headquarters)
૫
પ્રાદેશિક શિક્ષણ સંસ્થાઓ (RIEs)
શિક્ષણ મંત્રાલય
પિતૃ મંત્રાલય (MoE, ભારત સરકાર)
🌟 NCERT નો પરિચય અને ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ
📌 NCERT નું પૂરું નામ National Council of Educational Research and Training (રાષ્ટ્રીય શૈક્ષણિક સંશોધન અને તાલીમ પરિષદ) છે. ભારત સરકારના શિક્ષણ મંત્રાલય દ્વારા શાળાકીય શિક્ષણમાં ગુણવત્તા સુધારવા, શૈક્ષણિક સંશોધનો હાથ ધરવા અને અભ્યાસક્રમ તૈયાર કરવા માટે ૧ સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૧ ના રોજ આ સ્વાયત્ત સંસ્થાની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.
🎯 ૧. NCERT ના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો અને કાર્યો (Key Objectives & Functions)
અભ્યાસક્રમ નિર્માણ
રાષ્ટ્રીય અભ્યાસક્રમની રૂપરેખા (NCF):MOST IMP શાળાકીય શિક્ષણ માટે રાષ્ટ્રીય અભ્યાસક્રમની રૂપરેખા (NCF - National Curriculum Framework) તૈયાર કરવાની સર્વોચ્ચ જવાબદારી NCERT ની છે.
પાઠ્યપુસ્તક પ્રકાશન
પાઠ્યપુસ્તકોનું પ્રકાશન: પ્રાથમિકથી લઈને ઉચ્ચતર માધ્યમિક ધોરણો સુધીના પ્રમાણભૂત પાઠ્યપુસ્તકો, વર્કબુક્સ અને શિક્ષકદર્શિકાઓનું સંકલન અને પ્રકાશન કરે છે.
શૈક્ષણિક સંશોધન
શૈક્ષણિક સંશોધનો (Educational Research): શિક્ષણ પદ્ધતિઓ, બાળ મનોવિજ્ઞાન અને શિક્ષણના સ્તરને ઉંચું લાવવા માટે દેશભરમાં સંશોધનો હાથ ધરે છે અને રાજ્ય સંસ્થાઓ (જેમ કે GCERT/SCERT) ને માર્ગદર્શન આપે છે.
શિક્ષક તાલીમ
શિક્ષક તાલીમ અને કાર્યશાળાઓ: શિક્ષકો અને શૈક્ષણિક અધિકારીઓ માટે અદ્યતન તાલીમ કાર્યક્રમો, સેમિનાર અને કાર્યશાળાઓનું આયોજન કરે છે.
🏛️ ૨. NCERT ની ૫ પ્રાદેશિક શિક્ષણ સંસ્થાઓ (RIEs - Regional Institutes of Education)
અજમેર (ઉત્તર)
૧. RIE, અજમેર (રાજસ્થાન): ઉત્તર ભારતના રાજ્યો માટે શિક્ષક તાલીમ અને સંશોધન કાર્ય કરે છે.
ભોપાલ (પશ્ચિમ)
૨. RIE, ભોપાલ (મધ્યપ્રદેશ): પશ્ચિમી ક્ષેત્ર (જેમાં ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્રનો સમાવેશ થાય છે) માટે શૈક્ષણિક કાર્યો સંભાળે છે.
ભુવનેશ્વર (પૂર્વ)
૩. RIE, ભુવનેશ્વર (ઓડિશા): પૂર્વીય રાજ્યો માટે શિક્ષક તાલીમ અને વિજ્ઞાન શિક્ષણ કેન્દ્ર ચલાવે છે.
મૈસૂર (દક્ષિણ)
૪. RIE, મૈસૂર (કર્ણાટક): દક્ષિણ ભારતના રાજ્યો માટે શૈક્ષણિક તાલીમ અને ભાષા અભ્યાસ સંભાળે છે.
શિલોંગ (ઉત્તર-પૂર્વ)
૫. NERIE, શિલોંગ (મેઘાલય): ઉત્તર-પૂર્વ (North-East) ના રાજ્યો માટે પ્રાદેશિક શિક્ષણ સંસ્થા.
🌐 ૩. NCERT ના અન્ય મહત્વના વિભાગો અને પરીક્ષાઓ
NIE અને CIET
મુખ્ય એકમો:
• NIE (National Institute of Education): શૈક્ષણિક સંશોધન અને તાલીમનું મુખ્ય કેન્દ્ર (દિલ્હી).
• CIET (Central Institute of Educational Technology): શૈક્ષણિક ટેકનોલોજી, રેડિયો, ટીવી અને ડિજિટલ સામગ્રી (જેમ કે PM eVIDYA, DIKSHA) ના નિર્માણ માટે જવાબદાર.
NTSE પરીક્ષા
રાષ્ટ્રીય પ્રતિભા શોધ પરીક્ષા (NTSE): ધોરણ-૧૦ ના વિદ્યાર્થીઓ માટે પ્રતિભાશાળી બાળકોની શોધ કરી તેમને ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે સ્કોલરશિપ આપવાની પ્રતિષ્ઠિત રાષ્ટ્રીય પરીક્ષા NCERT દ્વારા લેવાય છે.
📊 ૪. NCERT એક નજરે (Summary Table)
વિગત
માહિતી / મુખ્ય બિંદુ
પૂરું નામ
National Council of Educational Research and Training (NCERT)
સ્થાપના તારીખ
૧ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૬૧
વડુ મથક (HQ)
શ્રી અરબિંદો માર્ગ, નવી દિલ્હી
પિતૃ મંત્રાલય
શિક્ષણ મંત્રાલય (Ministry of Education), ભારત સરકાર
સંસ્થાનો પ્રકાર
સ્વાયત્ત સંસ્થા (Autonomous Body)
મુખ્ય પ્રકાશન
સ્કૂલ પાઠ્યપુસ્તકો, જર્નલ્સ, NCF દસ્તાવેજો
🏆 ૫. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા (GPSC / UPSC / TET / TAT) માટે ખાસ યાદ રાખવા જેવા Golden Points
૧. સ્થાપના અને વડુ મથક:
📅 સ્થાપના વર્ષ : ૧ સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૧📍 વડુ મથક : નવી દિલ્હી
૨. શૈક્ષણિક ભૂમિકા:
📘 રાષ્ટ્રીય કક્ષાનું શૈક્ષણિક સત્તામંડળ (Academic Authority)📈 NCF (National Curriculum Framework) ના નિર્માણની મુખ્ય સંસ્થા
૩. પ્રાદેશિક સંસ્થાઓ (RIEs): દેશભરમાં કુલ ૫ પ્રાદેશિક શિક્ષણ સંસ્થાઓ (અજમેર, ભોપાલ, ભુવનેશ્વર, મૈસૂર અને શિલોંગ) કાર્યરત છે.
📌 ભારતમાં અને ગુજરાત રાજ્યમાં ગુણવત્તાસભર શિક્ષણનું સંચાલન, નીતિ નિર્માણ, પાઠ્યપુસ્તક નિર્માણ, શિક્ષકોની તાલીમ અને શૈક્ષણિક મૂલ્યાંકન માટે એક સુવ્યવસ્થિત પિરામિડ જેવું વહીવટી માળખું કાર્યરત છે. આ માળખાને મુખ્યત્વે ચાર સ્તરમાં વહેંચવામાં આવે છે: (૧) રાષ્ટ્રીય સ્તર, (૨) રાજ્ય સ્તર, (૩) જિલ્લા/તાલુકા સ્તર, અને (૪) શાળા સ્તર.
🌐 ૧. રાષ્ટ્રીય કક્ષાની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ (National Level Institutions)
શિક્ષણ મંત્રાલય
શિક્ષણ મંત્રાલય, ભારત સરકાર (Ministry of Education - MoE):MOST IMP અગાઉ આ મંત્રાલય 'માનવ સંસાધન વિકાસ મંત્રાલય' (MHRD) તરીકે ઓળખાતું હતું. રાષ્ટ્રીય કક્ષાની શૈક્ષણિક નીતિઓ અને યોજનાઓનું ઘડતર અહીંથી થાય છે.
NCERT
એન.સી.ઈ.આર.ટી. (NCERT - નવી દિલ્હી): રાષ્ટ્રીય શૈક્ષણિક સંશોધન અને તાલીમ પરિષદ. શાળાકીય અભ્યાસક્રમ (Curriculum) અને પાઠ્યપુસ્તકોના ધોરણો નક્કી કરવાની સર્વોચ્ચ સંસ્થા.
NCTE
એન.સી.ટી.ઈ. (NCTE): રાષ્ટ્રીય શિક્ષક શિક્ષણ પરિષદ. દેશભરમાં શિક્ષક તાલીમ સંસ્થાઓ (B.Ed., D.El.Ed.) માટે નિયમો, ધોરણો અને માન્યતા આપવાનું કાર્ય કરે છે.
🏛️ ૨. રાજ્ય કક્ષાનું વહીવટી માળખું - ગુજરાત સરકાર (State Level Administration)
શિક્ષણ વિભાગ
શિક્ષણ વિભાગ, ગુજરાત સરકાર (Education Department, GoG): મંત્રીમંડળના કેબિનેટ શિક્ષણ મંત્રી અને અગ્ર સચિવ (Principal Secretary) ના વડપણ હેઠળ રાજ્યની તમામ શૈક્ષણિક નીતિઓનો અમલ કરે છે. શિક્ષણ વિભાગ મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચાયેલ છે: (૧) પ્રાથમિક શિક્ષણ, અને (૨) માધ્યમિક તથા ઉચ્ચતર માધ્યમિક શિક્ષણ.
પ્રાથમિક નિયામક
પ્રાથમિક શિક્ષણ નિયામક કચેરી (Directorate of Primary Education): ગાંધીનગર સ્થિત આ કચેરી રાજ્યની તમામ પ્રાથમિક અને ઉચ્ચ પ્રાથમિક શાળાઓ, શિક્ષકોના પગાર, બઢતી અને વહીવટી બાબતો સંભાળે છે.
માધ્યમિક નિયામક
માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શિક્ષણ નિયામક કચેરી: ધોરણ ૯ થી ૧૨ ની શાળાઓ, ગ્રાન્ટેડ માધ્યમિક શાળાઓ અને શૈક્ષણિક વહીવટની દેખરેખ રાખે છે.
📚 ૩. શૈક્ષણિક સંશોધન, તાલીમ અને બોર્ડ સંસ્થાઓ (Academic & Training Bodies)
GCERT
જી.સી.ઈ.આર.ટી. (GCERT - ગાંધીનગર):MOST IMP ગુજરાત શૈક્ષણિક સંશોધન અને તાલીમ પરિષદ. RTE Act ની કલમ-૨૯ મુજબ ગુજરાત રાજ્યનું આ શૈક્ષણિક સત્તામંડળ (Academic Authority) છે, જે અભ્યાસક્રમ અને પાઠ્યપુસ્તકો તૈયાર કરે છે.
DIET
ડાયેટ (DIET - District Institute of Education and Training): દરેક જિલ્લામાં પ્રત્યેક જિલ્લા શિક્ષણ અને તાલીમ ભવન કાર્યરત છે, જે પ્રાથમિક શિક્ષકો માટે સેવાકીય (In-service) અને પૂર્વ-સેવા (Pre-service PTC/D.El.Ed.) તાલીમ આપે છે.
GSEB
જી.એસ.ઈ.બી. (GSEB - ગાંધીનગર): ગુજરાત માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શિક્ષણ બોર્ડ. ધોરણ ૧૦ (SSC) અને ધોરણ ૧૨ (HSC) ની બોર્ડ પરીક્ષાઓનું આયોજન અને સંચાલન કરે છે.
પાઠ્યપુસ્તક મંડળ
ગુજરાત રાજ્ય પાઠ્યપુસ્તક મંડળ (Gujarat State Textbook Board - GSPB): પ્રાથમિક અને માધ્યમિક સ્તરના પાઠ્યપુસ્તકોનું મુદ્રણ અને વિતરણ કરે છે.
🏫 ૪. જિલ્લા, તાલુકા અને શાળા કક્ષાનું માળખું (District & Field Level)
DEO & DPEO
DEO અને DPEO (જિલ્લા કક્ષા):MOST IMP
• DEO (District Education Officer): જિલ્લાના માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શિક્ષણના વડા.
• DPEO (District Primary Education Officer): જિલ્લા પંચાયત હેઠળના પ્રાથમિક શિક્ષણના વડા.
TPEO & AO
TPEO અને AO (તાલુકા / નગર કક્ષા):
• TPEO (Taluka Primary Education Officer): તાલુકા પ્રાથમિક શિક્ષણાધિકારી (તાલુકાની પ્રાથમિક શાળાઓના વહીવટી વડા).
• AO (Administrative Officer): નગરપાલિકા વિસ્તારોમાં મ્યુનિસિપલ સ્કૂલ બોર્ડના વહીવટી અધિકારી.
BRC & CRC
બી.આર.સી. અને સી.આર.સી. (BRCC & CRCC):
• BRC (Block Resource Centre): તાલુકા કક્ષાએ શૈક્ષણિક માર્ગદર્શન અને સુપરવિઝન માટે (વડા: BRCC).
• CRC (Cluster Resource Centre): ૧૦ થી ૧૫ શાળાઓના સમૂહ માટે ક્લસ્ટર કક્ષાએ (વડા: CRCC - સીઆરસી કોઓર્ડિનેટર).
SMC / SMDC
શાળા કક્ષાએ (SMC / SMDC): શાળા સંચાલન માટે પ્રાથમિક શાળામાં SMC (School Management Committee - ૧૨ સભ્યો) અને માધ્યમિક શાળામાં SMDC કાર્યરત હોય છે.
📊 ૫. શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને તેમના મુખ્ય વડાઓ (Summary Table)
સંસ્થા / કચેરીનું નામ
વડુ મથક (Headquarters)
મુખ્ય પદ / વડા
મુખ્ય કાર્ય / જવાબદારી
શિક્ષણ મંત્રાલય (MoE)
નવી દિલ્હી
કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી
રાષ્ટ્રીય સ્તરે શિક્ષણ નીતિઓનું ઘડતર.
શિક્ષણ વિભાગ, ગુજરાત સરકાર
ગાંધીનગર
અગ્ર સચિવ / શિક્ષણ મંત્રી
રાજ્યમાં શિક્ષણ વિભાગનું સર્વોચ્ચ વહીવટી સંચાલન.
પ્રાથમિક શિક્ષણ નિયામક કચેરી
ગાંધીનગર
પ્રાથમિક શિક્ષણ નિયામક
રાજ્યની પ્રાથમિક શાળાઓ અને શિક્ષકોનો વહીવટ.
GCERT (જીસીઈઆરટી)
ગાંધીનગર
નિયામકશ્રી, GCERT
અભ્યાસક્રમ નિર્માણ અને શૈક્ષણિક સંશોધન (Academic Authority).
GSEB (જીએસઈબી બોર્ડ)
ગાંધીનગર
અધ્યક્ષશ્રી, GSEB
ધોરણ ૧૦ અને ૧૨ ની પરીક્ષાઓનું આયોજન.
DIET (ડાયેટ)
પ્રત્યેક જિલ્લામાં
પ્રિન્સિપાલ (ડાયેટ)
શિક્ષકોની તાલીમ અને શૈક્ષણિક માર્ગદર્શન.
DEO અને DPEO
જિલ્લા મથક
DEO / DPEO
જિલ્લા કક્ષાએ માધ્યમિક અને પ્રાથમિક શિક્ષણનું નિરીક્ષણ.
🏆 ૬. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા (HTAT / TPEO / GPSC / TET) માટે ખાસ યાદ રાખવા જેવા Golden Points
૧. શૈક્ષણિક સત્તામંડળ (Academic Authority):
🏛️ રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ : NCERT🏛️ ગુજરાત રાજ્ય કક્ષાએ : GCERT (ગાંધીનગર) - કલમ ૨૯ મુજબ
૨. જિલ્લા અને તાલુકા કક્ષાના વહીવટી અધિકારીઓ:
🏫 જિલ્લા પ્રાથમિક શિક્ષણના વડા : DPEO (જિલ્લા પંચાયત)🏫 જિલ્લા માધ્યમિક શિક્ષણના વડા : DEO (સરકારી કચેરી)🏫 તાલુકા પ્રાથમિક શિક્ષણના વડા : TPEO
📚 NEP 2020 : તમામ ૪ વિભાગો અને તમામ ૨૭ પ્રકરણોનો વિગતવાર સારાંશ 📚
રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ - ૨૦૨૦ ની કાયદાકીય અને શૈક્ષણિક જોગવાઈઓની સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા (TET, TAT, HTAT, GPSC)
૪
કુલ ભાગો (Parts)
૨૭
કુલ પ્રકરણો (Chapters)
૫+૩+૩+૪
શૈક્ષણિક માળખું
૨૯ જુલાઈ ૨૦૨૦
મંત્રીમંડળ દ્વારા મંજૂરી
🌟 NEP 2020 ની રૂપરેખા અને માળખું
📌 ડૉ. કે. કસ્તુરીરંગન વડપણ હેઠળની સમિતિ દ્વારા તૈયાર કરાયેલ રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ - ૨૦૨૦ (NEP 2020) એ સ્વતંત્ર ભારતના ઇતિહાસની ત્રીજી રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ છે. આ નીતિમાં શિક્ષણને સર્વસમાવેશક, ગુણવત્તાસભર અને વૈશ્વિક સ્તરનું બનાવવા માટે દસ્તાવેજને ૪ મુખ્ય ભાગો અને ૨૭ પ્રકરણો માં વહેંચવામાં આવ્યો છે.
🏫 ૧. ભાગ - ૧ : સ્કૂલ એજ્યુકેશન (પ્રકરણ ૧ થી ૮) - સારાંશ
પ્રકરણ - ૧
પ્રારંભિક બાલ્યાવસ્થા સંભાળ અને શિક્ષણ (ECCE):IMP ૩ થી ૬ વર્ષના બાળકો માટે આંગણવાડી કે પૂર્વ-પ્રાથમિક શાળાઓ દ્વારા ગુણવત્તાયુક્ત બાલવાટિકા અને પ્રવૃત્તિ આધારિત શિક્ષણ આપવું.
પ્રકરણ - ૨
શાળામાં નામાંકન અને પાયાની સુનિશ્ચિતતા: ૨૦૩૦ સુધીમાં પ્રારંભિક શિક્ષણથી માધ્યમિક સુધી 100% GER (Gross Enrolment Ratio) હાંસલ કરવો અને શાળા બહારના બાળકોને મુખ્ય પ્રવાહમાં લાવવા.
પ્રકરણ - ૩
પાયાની સાક્ષરતા અને સંખ્યાજ્ઞાન (FLN):MOST IMP રાષ્ટ્રીય મિશન દ્વારા ધોરણ-૩ ના અંત સુધીમાં દરેક બાળક પાયાના વાંચન, લેખન અને અંકગણિતમાં નિપુણ બને તેની ખાતરી કરવી.
પ્રકરણ - ૪
શાળા શિક્ષણમાં અભ્યાસક્રમ અને શિક્ષણશાસ્ત્ર: ૫+૩+૩+૪ નવું માળખું, બોજ વગરનું ભણતર, કલા, રમતગમત અને ભારતીય જ્ઞાન પ્રણાલી (IKS) નો સમાવેશ.
શિક્ષણનું માધ્યમ (Medium of Instruction): ધોરણ-૫ (શક્ય હોય ત્યાં સુધી ધોરણ-૮) સુધી શિક્ષણનું માધ્યમ માતૃભાષા, સ્થાનિક કે પ્રાદેશિક ભાષા જ રહેવું જોઈએ.
પ્રકરણ - ૭
વિદ્યાર્થીઓનું મૂલ્યાંકન (Assessment): ગોખણપટ્ટી આધારિત પરીક્ષાઓને બદલે 'PARKH' સંસ્થા દ્વારા સતત, સર્વગ્રાહી અને વિશ્લેષણાત્મક મૂલ્યાંકન પદ્ધતિ.
પ્રકરણ - ૮
સમાવેશી અને ન્યાયસંગત શિક્ષણ (Inclusive Education): એસ.સી., એસ.ટી., દિવ્યાંગ અને સામાજિક-આર્થિક રીતે પછાત વર્ગના બાળકો માટે વિશેષ સહાય અને સમર્પિત ક્ષેત્રોની રચના.
🏛️ ૨. ભાગ - ૨ : ઉચ્ચ શિક્ષણ (Higher Education - પ્રકરણ ૯ થી ૧૯) - સારાંશ
પ્રકરણ - ૯
ઉચ્ચ શિક્ષણમાં પુનર્ગઠન અને વૃદ્ધિ: ૨૦૩૫ સુધીમાં ઉચ્ચ શિક્ષણમાં GER (ગ્રોસ એનરોલમેન્ટ રેશિયો) ૨૬.૩% થી વધારીને ૫૦% કરવો.
પ્રકરણ - ૧૦
સમગ્ર અને બહુવિધ શિક્ષણ (Holistic & Multidisciplinary Education): આર્ટ્સ અને સાયન્સના rigid ભેદભાવને દૂર કરી મલ્ટીડિસીપ્લિનરી અભ્યાસક્રમો શરૂ કરવા.
નિયમન (Regulation): મેડિકલ અને કાનૂની શિક્ષણ સિવાય તમામ ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે એક જ સર્વોચ્ચ નિયમનકાર તરીકે 'HECI' ની રચના.
પ્રકરણ - ૧૭
ધિરાણ અને શુલ્ક (Funding): ઉચ્ચ શિક્ષણમાં પારદર્શક શુલ્ક માળખું અને જરૂરિયાતમંદ વિદ્યાર્થીઓને શિષ્યવૃત્તિ.
પ્રકરણ - ૧૮
ભારતીય ભાષાઓ, કલા અને સંસ્કૃતિનું પ્રોત્સાહન: કલા, સંગીત, સાહિત્ય અને પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં ઉચ્ચ શિક્ષણનું પુસ્તક નિર્માણ.
પ્રકરણ - ૧૯
અંતર અને ઓનલાઈન શિક્ષણ: ઓનલાઈન અભ્યાસક્રમો અને ડિજિટલ યુનિવર્સિટીઓની સ્થાપના દ્વારા શિક્ષણનું સાર્વત્રિકરણ.
🌐 ૩. ભાગ - ૩ : અન્ય મુખ્ય કેન્દ્રો (પ્રકરણ ૨૦ થી ૨૪) - સારાંશ
પ્રકરણ - ૨૦
વ્યાવસાયિક શિક્ષણ (Vocational Education): શાળા અને કોલેજ કક્ષાએથી જ વોકેશનલ તાલીમ (બાગકામ, સુથારકામ, ઇલેક્ટ્રિશિયન વગેરે) આપવી.
પ્રકરણ - ૨૧
રાષ્ટ્રીય અનુસંધાન ફાઉન્ડેશન (NRF): દેશમાં વૈજ્ઞાનિક અને શૈક્ષણિક સંશોધનોને નાણાકીય સહાય પૂરી પાડવા માટે NRF ની રચના.
પ્રકરણ - ૨૨
શાળા શાસન (School Governance): શાળાઓના સંકુલ (School Complexes) ની રચના દ્વારા સંસાધનોની વહેંચણી અને પારદર્શક વહીવટ.
પ્રકરણ - ૨૩
શિક્ષણમાં ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ: વર્ચ્યુઅલ લેબ, દીક્ષા (DIKSHA) પ્લેટફોર્મ અને ABC ID (અકેડેમિક બેંક ઓફ ક્રેડિટ્સ) ની શરૂઆત.
પ્રકરણ - ૨૪
ઓનલાઈન અને ડિજિટલ શિક્ષણ: ભવિષ્યની મહામારી કે આપત્તિઓ સામે શિક્ષણ અવરોધાય નહીં તે માટે ડિજિટલ માળખાકીય સુવિધાઓ.
🚀 ૪. ભાગ - ૪ : અમલીકરણ (Making It Happen - પ્રકરણ ૨૫ થી ૨૭) - સારાંશ
પ્રકરણ - ૨૫
શિક્ષણ માટે નાણાકીય જોગવાઈઓ:IMP કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો દ્વારા સંયુક્ત રીતે દેશના કુલ જીડીપી (GDP) ના ૬% રકમ શિક્ષણ પાછળ ખર્ચ કરવી.
પ્રકરણ - ૨૬
કેન્દ્ર-રાજ્ય સહયોગ અને સંસ્થાગત માળખું: MHRD નું નામ બદલીને 'શિક્ષણ મંત્રાલય' (Ministry of Education) કરવું અને નીતિના અમલ માટે કેન્દ્ર-રાજ્ય વચ્ચે સંકલન.
પ્રકરણ - ૨૭
અમલીકરણ અને સમીક્ષા: તબક્કાવાર સમયબદ્ધ આયોજન અને નીતિના અમલીકરણનું સતત મોનિટરિંગ.
🏆 ૫. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા (TET / TAT / HTAT / GPSC) માટે ખાસ યાદ રાખવા જેવા Golden Points
૧. મૂળભૂત આંકડાકીય માહિતી:
📘 કુલ ભાગ : ૪📖 કુલ પ્રકરણો : ૨૭🏛️ મંત્રાલયનું નામ બદલાયું : માનવ સંસાધન વિકાસ મંત્રાલય (MHRD) બન્યું 'શિક્ષણ મંત્રાલય'
૨. મહત્વની સંસ્થાઓ અને પહેલ:
📈 PARKH : વિદ્યાર્થીઓના મૂલ્યાંકન અને માનકીકરણ માટેની રાષ્ટ્રીય સંસ્થા🏛️ HECI : મેડિકલ અને કાનૂની શિક્ષણ સિવાયની ઉચ્ચ શિક્ષણની સર્વોચ્ચ નિયમન સંસ્થા💳 ABC (Academic Bank of Credits) : વિદ્યાર્થીઓની ક્રેડિટ સેવિંગ ડિજિટલ બેંક
૩. મુખ્ય લક્ષ્યાંક વર્ષો:
🎯 ૨૦૩૦ સુધીમાં : સ્કૂલ એજ્યુકેશનમાં 100% GER (ગ્રાસ એનરોલમેન્ટ રેશિયો)🎯 ૨૦૩૫ સુધીમાં : ઉચ્ચ શિક્ષણમાં 50% GER નો લક્ષ્યાંક
🐅 ભારતના રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને વન્યજીવ અભયારણ્યો 🐘
જિમ કોર્બેટ, કાઝીરંગા, ગીર, સુંદરવન અને ભારતના તમામ ૧૦૬ નેશનલ પાર્ક તથા પ્રોજેક્ટ ટાઈગરની સંપૂર્ણ માહિતી
૧૦૬
કુલ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો (National Parks)
૫૦૦+
વન્યજીવ અભયારણ્યો (Sanctuaries)
૧૯૭૩
પ્રોજેક્ટ ટાઈગરની શરૂઆત
૧૯૯૨
પ્રોજેક્ટ એલિફન્ટ (હાથી પ્રોજેક્ટ)
🌟 ઐતિહાસિક વિશેષતા: ભારતનું પ્રથમ નેશનલ પાર્ક અને 'પ્રોજેક્ટ ટાઈગર'
📌 જિમ કોર્બેટ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (ઉત્તરાખંડ): ભારતનું સૌપ્રથમ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન છે, જેની સ્થાપના ૧૯૩૬ માં 'હેલી નેશનલ પાર્ક' તરીકે થઈ હતી. હાલ તેનું નામ બદલીને 'રામગંગા નેશનલ પાર્ક' રાખવામાં આવ્યું છે.
📌 પ્રોજેક્ટ ટાઈગર (Project Tiger): ભારતમાં વાઘોના સંરક્ષણ માટે ૧ એપ્રિલ ૧૯૭૩ ના રોજ ઉત્તરાખંડના જિમ કોર્બેટ નેશનલ પાર્કથી 'પ્રોજેક્ટ ટાઈગર' ની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી.
🌳 ૧. ભારતના સૌથી મહત્વના અને પ્રખ્યાત રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો
જિમ કોર્બેટ પાર્ક
૧. જિમ કોર્બેટ / રામગંગા નેશનલ પાર્ક:MOST IMP
• રાજ્ય: ઉત્તરાખંડ.
• વિશેષતા: ભારતનું સૌપ્રથમ નેશનલ પાર્ક. વાઘ (Tiger) અને હાથીઓની વસ્તી માટે પ્રખ્યાત.
૩. સુંદરબન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન:MOST IMP
• રાજ્ય: પશ્ચિમ બંગાળ.
• વિશેષતા: વિશ્વનું સૌથી મોટું ડેલ્ટા પ્રદેશ અને રોયલ બેંગોલ ટાઈગર (Royal Bengal Tiger) તથા ખારા પાણીના મગરનું કુદરતી આવાસ.
ગિર નેશનલ પાર્ક
૪. ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન:MOST IMP
• રાજ્ય: ગુજરાત.
• વિશેષતા: એશિયાઈ સિંહો (Asiatic Lions) નું સમગ્ર એશિયામાં એકમાત્ર કુદરતી નિવાસસ્થાન.
હેમિસ પાર્ક
૫. હેમિસ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન:IMP
• કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ: લદ્દાખ.
• વિશેષતા: વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ ભારતનું સૌથી મોટું નેશનલ પાર્ક (અંદાજે ૪૪૦૦ ચો.કિમી). હિમદીપડો (Snow Leopard) માટે પ્રખ્યાત.
🗺️ ૨. ભારતના વિવિધ રાજ્યો અને તેમના મુખ્ય રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો (State-wise List)
ક્રમ
રાજ્ય / કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ
મુખ્ય રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (National Park)
મુખ્ય વન્યજીવ / વિશેષતા
૧
મધ્યપ્રદેશ (ટાઈગર સ્ટેટ)
કાન્હા, બાંધવગઢ, પન્ના, પેંચ, સાતપુડા
ભારતમાં સૌથી વધુ વાઘ હોવાથી 'ટાઈગર સ્ટેટ' કહેવાય છે.
૨
અસમ
કાઝીરંગા, માનસ, નાমেরી, ઓરાંગ, ડિబ్రુ-સાઈખોવા
એકસીંગી ગેંડા અને જંગલી ભેંસ માટે પ્રખ્યાત.
૩
રાજસ્થાન
રણથંભોર, સરિસ્કા, કેવલાદેવ ઘાના, મુકુન્દ્રા હિલ્સ
વાઘ, દીપડો અને કેવલાદેવમાં સાઇબેરિયન ક્રેન (પક્ષીઓ).
૪
કર્ણાટક
બાંદીપુર, નાગરહોળે (િવજી), બોર્નેરગટ્ટા, અંશી
હાથી, વાઘ અને ચંદનના જંગલો.
૫
કેરળ
પેരിയാર, એરાવિકુલમ, સાયલન્ટ વેલી
એશિયાઈ હાથી, નીલગિરી તહર (બકરીની પ્રજાતિ) અને વરસાદી વન.
📌 ગુજરાતનું ગીર જંગલ એ સમગ્ર એશિયા ખંડમાં એશિયાઈ સિંહો (Asiatic Lions) નું એકમાત્ર કુદરતી આવાસસ્થાન છે. જૂનાગઢ, ગીર સોમનાથ અને અમરેલી જિલ્લામાં ફેલાયેલું આ અભયારણ્ય વન્યજીવ સંરક્ષણનું વૈશ્વિક કેન્દ્ર છે.
📌 છેલ્લી સિંહ ગણતરી (૨૦૨૦) મુજબ ગુજરાતમાં સિંહોની કુલ સંખ્યા વધીને ૬૭૪ પર પહોંચી છે, જે ગુજરાત માટે ગર્વની બાબત છે.
🌳 ૧. ગુજરાતના ૪ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો (National Parks) ની વિગતવાર માહિતી
ગીર નેશનલ પાર્ક
૧. ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (સાસણ ગીર):MOST IMP
• જિલ્લો: જૂનાગઢ અને ગીર સોમનાથ.
• સ્થાપના: અભયારણ્ય તરીકે ૧૯૬૫ માં અને નેશનલ પાર્ક તરીકે ૧૯૭૫ માં ઘોષિત.
• વિસ્તાર: અંદાજે ૧૪૧૨ ચો.કિમી (નેશનલ પાર્કનો મુખ્ય ભાગ ૨૫૮ ચો.કિમી).
• મુખ્ય પ્રાણીઓ: એશિયાઈ સિંહ, દીપડો, ચિતલ, સાબર, ચોસિંગા, મગર.
વેળાવદર પાર્ક
૨. વેળાવદર કાળિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન:IMP
• જિલ્લો: ભાવનગર જિલ્લો (ભાવનગર-વલ્લભીપુર માર્ગ પર).
• સ્થાપના: ૧૯૭૬.
• વિસ્તાર: ૩૪.૦૮ ચો.કિમી (સૌથી નાનું નેશનલ પાર્ક).
• મુખ્ય વિશેષતા: દુર્લભ કાળિયાર (Blackbuck), વરુ, ખડમોર (Lesser Florican) પક્ષીનું પ્રજનન કેન્દ્ર.
મરીન નેશનલ પાર્ક
૩. મરીન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (કચ્છનો અખાત):MOST IMP
• જિલ્લો: જામનગર અને દેવભૂમિ દ્વારકા (કચ્છના અખાતનો દરિયાકાંઠો).
• સ્થાપના: ૧૯૮૨ (અભયારણ્ય) અને ૧૯૮૨/૧૯૮૬ નેશનલ પાર્ક.
• વિસ્તાર: ૪૫૭.૯૨ ચો.કિમી.
• મુખ્ય વિશેષતા: ભારતનું પ્રથમ દરિયાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન. અહીં પરવાળા (Coral Reefs), જેલીફિશ, ઓક્ટોપસ, સ્ટાર ફિશ અને રંગબેરંગી સમુદ્રી જીવો જોવા મળે છે.
વાંસદા પાર્ક
૪. વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન:IMP
• જિલ્લો: નવસારી જિલ્લો (વાંસદા તાલુકો).
• સ્થાપના: ૧૯૭૯.
• વિસ્તાર: ૨૩.૯૯ ચો.કિમી.
• મુખ્ય વિશેષતા: સહ્યાદ્રિ પર્વતમાળાના ગીચ જંગલોમાં આવેલું છે. સાગ, વાંસ, દીપડો, મગર અને અંબિકા નદી આ ઉદ્યાનમાંથી પસાર થાય છે.
🛡️ RTI Act - 2005 : તમામ ૬ પ્રકરણ અને ૩૧ કલમોની સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા 🛡️
માહિતી મેળવવાનો અધિકાર અધિનિયમ - ૨૦૦૫ (GPSC, GSSSB, TET/TAT, HTAT અને તમામ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે)
૬
કુલ પ્રકરણો (Chapters)
૩૧
કુલ કલમો (Sections)
૨
પરિશિષ્ટ (Schedules)
૩૦ દિવસ
સામાન્ય માહિતી મેળવવાની સમયમર્યાદા
૪૮ કલાક
જીવન કે સ્વતંત્રતા સંબંધિત સમયમર્યાદા
📜 RTI Act ની ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને ઉદ્ભવ
📌 ભારતમાં માહિતીના અધિકારની માંગણીની શરૂઆત રાજસ્થાનના બિયાવર તાલુકાથી 'મઝદૂર કિસાન શક્તિ સંગઠન' (MKSS) દ્વારા અરુણા રાય અને સામાજિક કાર્યકરોની આગેવાની હેઠળ થયેલા આંદોલનથી થઈ હતી.
📌 સૌપ્રથમ ૧૯૮૬માં સર્વોચ્ચ અદાલતે 'રાજ નારાયણ વિરુદ્ધ ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્ય' કેસમાં ચુકાદો આપતા જણાવ્યું કે બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૯(૧)(એ) હેઠળ વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતામાં 'માહિતી મેળવવાનો અધિકાર' પણ સામેલ છે.
📅 ૧. RTI Act - 2005 : પરીક્ષાલક્ષી મહત્વની તારીખો
૧૧ મે, ૨૦૦૫
લોકસભામાં RTI બિલ પસાર થયું
૧૫ જૂન, ૨૦૦૫
રાષ્ટ્રપતિ (ડૉ. એ.પી.જે. અબ્દુલ કલામ) ની મંજૂરી મળી
૧૨ ઓક્ટોબર, ૨૦૦૫
સમગ્ર ભારતમાં RTI Act - 2005 નો કાયદો અમલમાં આવ્યો
જમ્મુ અને કાશ્મીર
જમ્મુ-કાશ્મીર પુનર્ગઠન અધિનિયમ-૨૦૧૯ બાદ હવે સમગ્ર દેશમાં (જસકે સહિત) લાગુ
📚 ૨. RTI Act - 2005 ના કુલ ૬ પ્રકરણોની રૂપરેખા (Overview)
પ્રકરણ ક્રમ
પ્રકરણનું નામ (Title of Chapter)
સમાવિષ્ટ કલમો
કુલ કલમો
પ્રકરણ - ૧
પ્રારંભિક બાબતો અને વ્યાખ્યાઓ (Preliminary)
કલમ ૧ અને ૨
૨ કલમો
પ્રકરણ - ૨
માહિતી મેળવવાનો અધિકાર અને જાહેર સત્તામંડળોની ફરજો (Right to Information and Obligations of Public Authorities)
કલમ ૩ થી ૧૧
૯ કલમો
પ્રકરણ - ૩
કેન્દ્રીય માહિતી આયોગ (The Central Information Commission)
કલમ ૧૨ થી ૧૪
૩ કલમો
પ્રકરણ - ૪
રાજ્ય માહિતી આયોગ (The State Information Commission)
કલમ ૧૫ થી ૧૭
૩ કલમો
પ્રકરણ - ૫
માહિતી આયોગની સત્તાઓ, કૃત્યો, અપીલ અને દંડ (Powers and Functions of Commissions, Appeals and Penalties)
કલમ ૧૮ થી ૨૦
૩ કલમો
પ્રકરણ - ૬
પ્રકીર્ણ જોગવાઈઓ (Miscellaneous)
કલમ ૨૧ થી ૩૧
૧૧ કલમો
🟢 ૩. પ્રકરણ ૧ અને ૨ : પ્રારંભિક અને માહિતી મેળવવાનો અધિકાર (કલમ ૧ થી ૧૧)
📌 પ્રકરણ - ૧ : પ્રારંભિક (કલમ ૧ અને ૨)
કલમ - ૧
ટૂંકું નામ, વ્યાપ્તિ અને આરંભ: આ કાયદો 'માહિતી મેળવવાનો અધિકાર અધિનિયમ, ૨૦૦૫' કહેવાશે. તે જમ્મુ અને કાશ્મીર રાજ્ય સિવાય સમગ્ર ભારતમાં લાગુ થવાનો હતો, પરંતુ ૩૧ ઓક્ટોબર ૨૦૧૯ થી તે સમગ્ર ભારતમાં લાગુ છે.
કલમ - ૨
મહત્વની વ્યાખ્યાઓ (Definitions):IMP
• ૨(f) માહિતી (Information): કોઈપણ સ્વરૂપની સામગ્રી (રેકર્ડ, દસ્તાવેજો, memos, e-mails, opinions, advices, press releases, circulars, orders, logbooks, contracts, reports વગેરે).
• ૨(h) જાહેર સત્તામંડળ (Public Authority): બંધારણ દ્વારા કે સંસદ/રાજ્ય વિધાનમંડળના કાયદાથી સ્થાપિત સંસ્થાઓ, સરકારી સહાય પ્રાપ્ત સંસ્થાઓ.
• ૨(j) માહિતી મેળવવાનો અધિકાર (RTI): જાહેર સત્તામંડળ પાસે ઉપલબ્ધ માહિતી મેળવવાનો અધિકાર, જેમાં દસ્તાવેજોની ચકાસણી, નોંધ કે પ્રમાણિત નકલો લેવી, સામગ્રીના નમૂના લેવા વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
• ૨(k) સક્ષમ સત્તાધિકારી (Competent Authority): રાષ્ટ્રપતિ, રાજ્યપાલ, સર્વોચ્ચ અદાલતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ, વગેરે.
📌 પ્રકરણ - ૨ : માહિતી મેળવવાનો અધિકાર અને જાહેર સત્તામંડળની ફરજો (કલમ ૩ થી ૧૧)
કલમ - ૩
નાગરિકોને માહિતી મેળવવાનો અધિકાર:IMP ભારતના તમામ નાગરિકોને માહિતી મેળવવાનો અધિકાર રહેશે. (માત્ર ભારતીય નાગરિકો જ RTI અરજી કરી શકે છે, વિદેશી નાગરિકો નહીં).
કલમ - ૪
જાહેર સત્તામંડળોની ફરજો (Proactive Disclosure): દરેક જાહેર સત્તામંડળે પોતાના દસ્તાવેજો અને વહીવટની માહિતી ૧૭ અલગ-અલગ મુદાઓ હેઠળ સ્વૈચ્છિક રીતે (જાહેર કરીને/વેબસાઇટ પર મૂકીને) નાગરિકો સમક્ષ ખુલ્લી રાખવી પડશે.
કલમ - ૫
જન માહિતી અધિકારી (PIO / APIO) ની નિમણૂક:MOST IMP દરેક જાહેર સત્તામંડળે નાગરિકોને માહિતી પૂરી પાડવા માટે કચેરી સ્તરે જન માહિતી અધિકારી (Public Information Officer - PIO) અને મદદનીશ જન માહિતી અધિકારી (APIO) ની નિમણૂક કરવી પડશે.
કલમ - ૬
માહિતી મેળવવા માટેની અરજી કરવાની રીત: નાગરિકે લેખિતમાં અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી અંગ્રેજી, હિન્દી અથવા સ્થાનિક ભાષામાં નિર્ધારિત ફી સાથે PIO સમક્ષ અરજી કરવાની રહેશે. અરજીમાં કારણો આપવાની જરૂર નથી.
કલમ - ૭
માહિતીનો નિકાલ કરવાની સમયમર્યાદા:MOST IMP
• સામાન્ય સંજોગોમાં: ૩૦ દિવસમાં.
• જો અરજી ખોટી જગ્યાએ ગઈ હોય અને અન્ય PIO ને ટ્રાન્સફર કરવાની હોય: ૫ દિવસમાં.
• વ્યક્તિના જીવન કે સ્વાતંત્ર્ય (Life and Liberty) સંબંધી બાબત હોય: ૪૮ કલાકમાં.
• જો ૩૦ દિવસમાં જવાબ ન મળે તો તેને માહિતી આપવાનો ઇન્કાર (Deemed Refusal) ગણવામાં આવશે અને તે નિશુલ્ક અપાશે.
કલમ - ૮
માહિતી આપવામાંથી મુક્તિ (Exemption from Disclosure):MOST IMP દેશની સાર્વભૌમત્વ, અખંડિતતા, સુરક્ષા, વૈજ્ઞાનિક હિતો, ગુપ્તચર સંસ્થાઓની માહિતી, અદાલતના તિરસ્કારવાળી માહિતી, સંસદ/વિધાનમંડળના વિશેષાધિકાર ભંગવાળી માહિતી, વ્યક્તિગત ગોપનીયતા (Personal Privacy) વગેરે માહિતી આપવાથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે.
કલમ - ૯
કોપીરાઇટના ભંગ બાબતે માહિતી આપવાનો ઇન્કાર: જો કોઈ માહિતી આપવાથી ત્રાહિત પક્ષના કોપીરાઇટનો ભંગ થતો હોય, તો PIO માહિતી આપવાનો ઇન્કાર કરી શકે છે.
કલમ - ૧૦
અંશતઃ માહિતી અલગ તારવવી (Severability): જો કોઈ દસ્તાવેજમાં અમુક માહિતી આપવાપાત્ર ન હોય અને અમુક આપવાપાત્ર હોય, તો જે ભાગ આપી શકાય તેમ હોય તેને અલગ તારવીને (Sever करके) બાકીની માહિતી નાગરિકને આપી શકાશે.
કલમ - ૧૧
ત્ર્રાહિત પક્ષ (Third Party) ની માહિતી: જો માંગવામાં આવેલ માહિતી ત્રાહિત પક્ષ સાથે સંકળાયેલી હોય અને તેણે તેને ગોપનીય ગણી હોય, તો PIO એ ત્રાહિત પક્ષને ૫ દિવસમાં લેખિત નોટિસ આપી તેનો અભિપ્રાય મેળવવો પડશે. ત્રાહિત પક્ષે ૧૦ દિવસમાં જવાબ આપવાનો રહેશે.
🟠 ૪. પ્રકરણ ૩, ૪ અને ૫ : કેન્દ્રીય અને રાજ્ય માહિતી આયોગ તથા દંડની જોગવાઈઓ (કલમ ૧૨ થી ૨૦)
📌 પ્રકરણ - ૩ : કેન્દ્રીય માહિતી આયોગ - CIC (કલમ ૧૨ થી ૧૪)
કલમ - ૧૨
કેન્દ્રીય માહિતી આયોગ (CIC) ની રચના: કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા સત્તાવાર ગેઝેટમાં જાહેરનામું બહાર પાડી CIC ની રચના કરવામાં આવશે. તેમાં એક મુખ્ય માહિતી आयुक्त અને મહત્તમ ૧૦ અન્ય માહિતી આયુક્ત હશે. તેમની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા એક પસંદગી સમિતિની ભલામણથી થાય છે.
• પસંદગી સમિતિના સભ્યો: (૧) વડાપ્રધાન (અધ્યક્ષ), (૨) લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા (અથવા સૌથી મોટા વિપક્ષી दलના નેતા), (૩) વડાપ્રધાન દ્વારા નામાંકિત એક કેન્દ્રીય કેબિનેટ મંત્રી.
કલમ - ૧૩
पदावधि (Term) અને સેવા શરતો: મુખ્ય માહિતી આયુક્ત અને આયુક્તનો કાર્યકાળ કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા નક્કી થયા મુજબ (અથવા ૩ વર્ષ અથવા ૬૫ વર્ષની ઉંમર જે વહેલું હોય તે) રહેશે. રાષ્ટ્રપતિ સમક્ષ શપથ લેશે.
કલમ - ૧૪
મુખ્ય માહિતી આયુક્ત કે આયુક્તને પદ પરથી હટાવા બાબત: સાબિત થયેલ ગેરવર્તણૂક કે અસમર્થતાના આધાર પર સુપ્રીમ કોર્ટની તપાસ બાદ રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા જ તેમને હોદ્દા પરથી દૂર કરી શકાશે.
📌 પ્રકરણ - ૪ : રાજ્ય માહિતી આયોગ - SIC (કલમ ૧૫ થી ૧૭)
કલમ - ૧૫
રાજ્ય માહિતી આયોગ (SIC) ની રચના: રાજ્ય સરકાર દ્વારા ગેઝેટ નોટિફિકેશનથી રાજ્ય માહિતી આયોગની રચના થશે (જેમાં એક રાજ્ય મુખ્ય માહિતી આયુક્ત અને મહત્તમ ૧૦ અન્ય આયુક્ત હશે).
• રાજ્ય પસંદગી સમિતિના સભ્યો: (૧) મુખ્યમંત્રી (અધ્યક્ષ), (૨) વિધાનસભામાં વિપક્ષના નેતા, (૩) મુખ્યમંત્રી દ્વારા નામાંકિત એક રાજ્ય કેબિનેટ મંત્રી.
કલમ - ૧૬
રાજ્ય આયુક્તની पदावधि અને સેવા શરતો: રાજ્ય મુખ્ય માહિતી આયુક્ત અને આયુક્તનો કાર્યકાળ ૩ વર્ષ અથવા ૬૫ વર્ષની વય (જે વહેલું હોય) રહેશે. રાજ્યપાલ સમક્ષ શપથ લેશે.
કલમ - ૧૭
રાજ્ય આયુક્તને પદ પરથી હટાવા બાબત: સુપ્રીમ કોર્ટની તપાસ અહેવાલના આધારે રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા જ રાજ્ય આયુક્તને પણ હોદ્દા પરથી હટાવી શકાશે (રાજ્યપાલ નહીં).
📌 પ્રકરણ - ૫ : આયોગની સત્તાઓ, અપીલ અને દંડ (કલમ ૧૮ થી ૨૦)
કલમ - ૧૮
માહિતી આયોગની સત્તાઓ અને કૃત્યો: આયોગને નાગરિક અદાલત (Civil Court) ની સત્તાઓ પ્રાપ્ત છે (સંમન્સ મોકલવા, દસ્તાવેજો મંગાવવા, શપથ ઉપર સાક્ષીઓની તપાસ કરવી વગેરે).
કલમ - ૧૯
અપીલ (Appeals) ની જોગવાઈ:MOST IMP
• પ્રથમ અપીલ (First Appeal): જો PIO સમયસર જવાબ ન આપે અથવા માહિતી ન મળે, તો અરજદાર PIO ના ઉપરી અધિકારી (First Appellate Authority - FAA) સમક્ષ ૩૦ દિવસમાં પ્રથમ અપીલ કરી શકશે (ઉપરી અધિકારીએ ૩૦ થી ૪૫ દિવસમાં નિકાલ કરવાનો રહેશે).
• દ્વિતીય અપીલ (Second Appeal): પ્રથમ અપીલના આદેશથી અસંતુષ્ટ નાગરિક પ્રથમ અપીલનો સમય પૂરો થયાના ૯૦ દિવસમાં કેન્દ્રીય કે રાજ્ય માહિતી આયોગ સમક્ષ દ્વિતીય અપીલ કરી શકશે.
કલમ - ૨૦
દંડ (Penalties) ની જોગવાઈ:MOST IMP જો માહિતી આયોગને એમ લાગે કે PIO એ વાજબી કારણ વગર અરજી સ્વીકારવાનો ઇન્કાર કર્યો છે, સમયસર માહિતી નથી આપી, કે దుર્ભાવનાપૂર્વક (Malafide) માહિતી રોકી રાખી છે, તો આયોગ તે PIO ને દરરોજ રૂ. ૨૫૦/- લેખે મહત્તમ રૂ. ૨૫,૦૦૦/- (પચ્ચીસ હજાર) સુધીનો આર્થિક દંડ ફટકારી શકે છે તેમજ શિસ્તભંગની ભલામણ કરી શકે છે.
🔵 ૫. પ્રકરણ ૬ : પ્રકીર્ણ જોગવાઈઓ (કલમ ૨૧ થી ૩૧)
કલમ - ૨૧
સદ્ભાવનાપૂર્વક કરેલા કાર્યોને સંરક્ષણ (Protection of Action Taken in Good Faith): આ કાયદા હેઠળ સદ્ભાવનાથી (Good Faith) કરેલી કોઈપણ કાર્યવાહી કે ઓર્ડર સામે સરકાર કે અધિકારી સામે કોઈ ફોજદારી કે દીવાની દાવો થઈ શકશે નહીં.
કલમ - ૨૨
અન્ય કાયદાઓ પર આ અધિનિયમની અસર (Act to Have Overriding Effect): RTI Act - 2005 ની જોગવાઈઓ તે સમયના અન્ય કોઈપણ પ્રવર્તમાન કાયદા કે સત્તાવાર રહસ્ય અધિનિયમ (Official Secrets Act - 1923) ની વિસંગત જોગવાઈઓ કરતા ઉપરવટ રહેશે (Overriding Effect).
કલમ - ૨૩
અદાલતોની અધિકારક્ષેત્ર પર પ્રતિબંધ (Bar of Jurisdiction of Courts): આ કાયદા હેઠળ માહિતી આયોગ દ્વારા આપવામાં આવેલા કોઈપણ આદેશ સામે દેશની કોઈપણ દીવાની અદાલતમાં (Civil Court) દાવો દાખલ કરી શકાશે નહીં.
કલમ - ૨૪
ગુપ્તચર અને સુરક્ષા સંસ્થાઓને આ કાયદામાંથી મુક્તિ:IMP કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા જાહેર કરાયેલી ગુપ્તચર અને સુરક્ષા સંસ્થાઓ (જેવી કે IB, RAW, DRI, BSF, CRPF વગેરે - અનુસૂચિ-૨ માં દર્શાવેલ સંસ્થાઓ) પર આ કાયદો લાગુ પડતો નથી. (પરંતુ માનવ અધિકારોના ભંગ કે ભ્રષ્ટાચારના આક્ષેપોના કિસ્સામાં આ મુક્તિ લાગુ પડતી નથી).
કલમ - ૨૫
માહિતી આયોગનો વાર્ષિક અહેવાલ (Annual Report): કેન્દ્ર સરકાર અને રાજ્ય સરકાર સમક્ષ માહિતી આયોગ પોતાનો વાર્ષિક અહેવાલ રજૂ કરશે, જે સંસદ કે વિધાનસભામાં મૂકવામાં આવશે.
કલમ - ૨૬
સરકાર દ્વારા જાગૃતિ અને તાલીમ કાર્યક્રમો: સરકાર દ્વારા નાગરિકોમાં RTI અંગે જાગૃતિ ફેલાવવા અને જાહેર અધિકારીઓને તાલીમ આપવા માટે જાહેરાતો અને પ્રોਗ્રામ કરવા.
કલમ - ૨૭
કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારની નિયમો બનાવવાની સત્તા: આ કાયદાના અમલીકરણ માટે કેન્દ્ર સરકાર અને રાજ્ય સરકાર પોતપોતાના નિયમો બનાવી શકશે.
કલમ - ૨૮
સક્ષમ સત્તાધિકારી દ્વારા નિયમો બનાવવાની સત્તા: સુપ્રીમ કોર્ટ, હાઈકોર્ટ કે વિધાનસભાના અધ્યક્ષ પોતપોતાની સંસ્થાઓ માટે નિયમો બનાવી શકશે.
કલમ - ૨૯
સંસદ દ્વારા નિયમો અને સૂચનાઓ મૂકવા બાબત.
કલમ - ૩૦
મુશ્કેલીઓ દૂર કરવાની સત્તા (Power to Remove Difficulties): કાયદાના અમલીકરણમાં કોઈ અડચણ કે મુશ્કેલી ઊભી થાય તો સરકાર આદેશ દ્વારા તે દૂર કરી શકશે.
કલમ - ૩૧
રદ કરવાની બાબત (Repeal): આ કાયદો લાગુ થવાથી અગાઉનો 'ફ્રીડમ ઓફ ઇન્ફોર્મેશન એક્ટ - ૨૦૦૨' (Freedom of Information Act, 2002) રદ કરવામાં આવે છે.
જો અરજી ખોટી જગ્યાએ ગઈ હોય તો અન્ય PIO ને ટ્રાન્સફર કરવાનો સમય
અરજી મળ્યાના ૫ દિવસમાં
કલમ ૬(૩)
માનવ જીવન કે વ્યક્તિગત સ્વાતંત્ર્ય (Life & Liberty) ની માહિતી
અરજી મળ્યાના ૪૮ કલાકમાં
કલમ ૭(૧)
ત્ર્રાહિત પક્ષ (Third Party) નો સંપર્ક કરી નોટિસ આપવાનો સમય
અરજી મળ્યાના ૫ દિવસમાં
કલમ ૧૧(૧)
ત્ર્રાહિત પક્ષ દ્વારા પોતાનો પ્રતિભાવ આપવાની સમયમર્યાદા
નોટિસ મળ્યાના ૧૦ દિવસમાં
કલમ ૧૧(૧)
પ્રથમ અપીલ (First Appeal) દાખલ કરવાનો સમય
માહિતી મળવાની કે સમય વીત્યાના ૩૦ દિવસમાં
કલમ ૧૯(૧)
પ્રથમ અપીલ અધિકારી (FAA) દ્વારા નિર્ણય લેવાનો સમય
અપીલ મળ્યાના ૩૦ થી ૪૫ દિવસમાં
કલમ ૧૯(૬)
દ્વિતીય અપીલ (Second Appeal) માહિતી આયોગ સમક્ષ કરવાનો સમય
પ્રથમ અપીલનો સમય પૂરો થયાના ૯૦ દિવસમાં
કલમ ૧૯(૩)
🏆 ૭. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા (GPSC / GSSSB / TET / TAT) માટે ખાસ યાદ રાખવા જેવા Golden Points
૧. RTI અરજી ફી અને ખર્ચ સંબંધિત નિયમો:
💵 કેન્દ્ર સરકારના નિયમ મુજબ સામાન્ય અરજી ફી : રૂ. ૧૦/-📄 પેજ દીઠ નકલનો ખર્ચ : રૂ. ૨/- પ્રતિ પેજ👥 ગરીબી રેખા નીચે (BPL) જીવતા નાગરિકો માટે : કોઈ ફી કે ચાર્જ લેવામાં આવતો નથી (માત્ર BPL કાર્ડ રજૂ કરવાનું રહે છે)
