Sunday, 22 November 2026

નિપુણ ગુજરાત

📚 ત્રિવર્ષીય “નિપુણ ગુજરાત અભિયાન” (૨૦૨૬-૨૭ થી ૨૦૨૮-૨૯) 📚

પાયાની સાક્ષરતા અને સંખ્યાજ્ઞાન (FLN) ના રાજ્યવ્યાપી અમલીકરણ અંગેના શિક્ષણ વિભાગના પરિપત્રની સંપૂર્ણ વિગતવાર સમજૂતી

📜 ગુજરાત સરકાર, શિક્ષણ વિભાગ | ઠરાવ ક્રમાંક: ED/SSA/e-file/3/2026/3376/N | તા. ૦૮/૦૭/૨૦૨૬

૨૦૨૬-૨૭ થી ૨૦૨૮-૨૯

ત્રિવર્ષીય રાજ્યવ્યાપી અભિયાન

બાલવાટિકા થી ધો. ૫

તમામ પ્રાથમિક શાળાના બાળકો

૫૫ દિવસનું કેમ્પેઇન

પ્રથમ ત્રિમાસિકમાં નિપુણ કેમ્પેઇન

૧૦% શાળાઓ

વાર્ષિક બાહ્ય મૂલ્યાંકન વ્યવસ્થા

🌟 પરિપત્રની પૃષ્ઠભૂમિ અને મુખ્ય ઠરાવ

📌 રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ ૨૦૨૦ (NEP 2020), NIPUN ભારત મિશન માર્ગદર્શિકા (૨૦૨૧ અને સુધારેલ ૨૦૨૩), NCF-FS 2022, SCF-FS 2024 તથા PARAKH રાષ્ટ્રીય સર્વેક્ષણ ૨૦૨૪ ના પરિણામોને ધ્યાને લઈને ગુજરાત સરકારના શિક્ષણ વિભાગ દ્વારા તા. ૦૮/૦૭/૨૦૨૬ ના રોજ ત્રિવર્ષીય “નિપુણ ગુજરાત અભિયાન” (૨૦૨૬-૨૭ થી ૨૦૨૮-૨૯) અમલમાં મૂકવાનો ઠરાવ કરવામાં આવ્યો છે.

📌 વ્યાપ: આ અભિયાનમાં રાજ્યની તમામ સરકારી, અનુદાનિત, સ્થાનિક સ્વરાજ્ય સંચાલિત અને આશ્રમ શાળાઓ ના બાલવાટિકા અને ધોરણ ૧ થી ૫ ના તમામ બાળકોને આવરી લેવાશે. તેમજ ખાનગી પ્રાથમિક શાળાઓએ પણ આ ઠરાવની વ્યૂહરચના મુજબ શૈક્ષણિક આયોજન કરી યોગ્ય અમલવારી કરવાની રહેશે.

🔵 ૧. “નિપુણ ગુજરાત અભિયાન” ના ૧૦ મુખ્ય ઉદ્દેશો
ઉદ્દેશ ૧ થી ૫
૧. રાજ્યની તમામ બાલવાટિકા અને ધોરણ ૧ થી ૫ ના બાળકોમાં પાયાની સાક્ષરતા અને સંખ્યાજ્ઞાન (FLN) ની ક્ષમતાઓ વિકસાવી અપેક્ષિત અધ્યયન પરિણામો પ્રાપ્ત કરવા.
૨. બાલવાટિકા અને પ્રાથમિક શિક્ષણ વચ્ચે સરળ, સાતત્યપૂર્ણ અને બાળકકેન્દ્રી સંક્રમણ સુનિશ્ચિત કરી શાળા તૈયારીને (School Readiness) મજબૂત બનાવવી.
૩. વાંચન, લેખન, ભાષાકીય સમજણ, સંખ્યાજ્ઞાન, તાર્કિક વિચારશક્તિ અને સમસ્યા નિરાકરણ દ્વારા ક્ષમતાલક્ષી અધ્યયન (Competency Based Learning) ને પ્રોત્સાહન આપવું.
૪. સમાન, સમાવેશી, બાળમૈત્રીપૂર્ણ અને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ દ્વારા શૈક્ષણિક અસમાનતા ઘટાડવી.
૫. સતત મૂલ્યાંકન, શૈક્ષણિક સહાય અને ઉપચારાત્મક શિક્ષણ (Remedial Support) દ્વારા અધ્યયન પરિણામોમાં સુધારો કરવો.
ઉદ્દેશ ૬ થી ૧૦
૬. શિક્ષકો, મુખ્ય શિક્ષકો, CRCC, BRCC, BRP નિપુણ, DIET તથા અન્ય શૈક્ષણિક સહાયકોની વ્યવસાયિક ક્ષમતાઓમાં વૃદ્ધિ કરવી.
૭. ટેક્નોલોજી આધારિત મોનિટરિંગ, ડેટા વિશ્લેષણ અને પુરાવા આધારિત આયોજન દ્વારા અસરકારક અમલીકરણ કરવું.
૮. માતા-પિતા, શાળા વ્યવસ્થાપન સમિતિ (SMC) અને સ્થાનિક સમુદાયની સક્રિય ભાગીદારીથી સહાયક શૈક્ષણિક વાતાવરણ ઊભું કરવું.
૯. બાળકોમાં જીવનપર્યંત અધ્યયન માટે જરૂરી મૂળભૂત જ્ઞાન, કૌશલ્યો અને મૂલ્યોનો વિકાસ કરવો.
૧૦. રાજ્યથી શાળા સ્તર સુધી સ્પષ્ટ જવાબદારીઓ, કામગીરી સૂચકો, સમયબદ્ધ સમીક્ષા અને અનુવર્તી કાર્યવાહી (Follow-up Action) સુનિશ્ચિત કરવી.
📊 ૨. નિપુણતાના સ્તર અને ત્રિ-વર્ષીય અપેક્ષિત FLN લક્ષ્યાંકો
૨.૧ ટ્રેકર (લેડર) માં દર્શાવેલ વિધાનોની ટકાવારી મુજબ બાળકોનું વર્ગીકરણ
ક્રમ નિપુણતાની સ્થિતિ વિધાનોની ટકાવારી (%)
૧ ઉદયમાન બાળકો ૦ થી ૩૦ %
૨ પ્રગતિશીલ બાળકો ૩૧ થી ૭૯ %
૩ નિપુણ બાળકો TARGET ૮૦ % કે તેથી વધુ
૨.૨ ત્રિ-વર્ષીય વાર્ષિક FLN લક્ષ્યાંકો (નિપુણ બાળકોની ઓછામાં ઓછી અપેક્ષિત ટકાવારી)
નિપુણ ક્ષમતાઓ ૨૦૨૬-૨૭ ૨૦૨૭-૨૮ ૨૦૨૮-૨૯
પાયાની સાક્ષરતા (Literacy) ૭૦% ૭૫% ૮૦%
સંખ્યાજ્ઞાન (Numeracy) ૬૫% ૭૦% ૭૫%
🟢 ૩. સામૂહિક ભાગીદારીના ૪ વિશેષ પ્રયાસો
૧. મારું બાળક – નિપુણ બાળક
માતા જૂથ અને “લીડર માતા” પહેલ: MOST IMP
• દરેક શાળામાં SMC ના સંકલન હેઠળ ૩ થી ૫ માતાઓનું “માતા જૂથ” રચવામાં આવશે અને તેમાંથી એક સક્રિય સભ્યને “લીડર માતા” નિયુક્ત કરાશે.
• માતા જૂથ દર પંદર દિવસે શાળાની મુલાકાત લઈ શિક્ષકો સાથે બાળકોની પ્રગતિ અંગે ચર્ચા કરશે અને ઘર-આધારિત શિક્ષણ (Home-based learning) માં મદદરૂપ થશે.
• ઉત્તમ કામગીરી કરનાર માતા જૂથોને ક્લસ્ટર અને જિલ્લા કક્ષાએ “શ્રેષ્ઠ માતા જૂથ” તરીકે સન્માનિત કરવામાં આવશે.
૨. નિપુણ પખવાડિયું
રાજ્યવ્યાપી જનજાગૃતિ અભિયાન:
• દર વર્ષે નિર્ધારિત સમયગાળા દરમિયાન વાર્તા વાંચન, કાવ્યગાન, પુસ્તકાલય મુલાકાત, પપેટ શો, કલા આધારિત પ્રવૃત્તિઓ, કુદરતી વસ્તુઓ દ્વારા પ્રાયોગિક શિક્ષણ, દેશી રમતો અને વાલી-બાળક FLN ક્વિઝનું આયોજન થશે.
૩. નિપુણ શાળા
રાજ્ય સ્તરે મોડલ શાળા તરીકે માન્યતા: MOST IMP
• જે શાળાના બાલવાટિકાથી ધોરણ-૫ સુધીના તમામ બાળકો FLN મૂલ્યાંકનમાં ૧૦ માંથી ૮ કે તેથી વધુ ગુણ પ્રાપ્ત કરે, તે શાળા “નિપુણ શાળા” ની માન્યતા માટે અરજી કરી શકશે.
• ચકાસણી બાદ પસંદ થયેલ શાળાઓને રાજ્ય સ્તરે સન્માનિત કરાશે અને Peer Learning તથા અનુભવ વિનિમય માટે મોડલ તરીકે પ્રદર્શિત કરાશે.
૪. નિપુણ ઉત્સવ
NIPUN Utsav (જિલ્લા / તાલુકા / શાળા સ્તરે):
• વિદ્યાર્થીઓની સિદ્ધિઓ, નવીન શિક્ષણ પદ્ધતિઓ, TLM, વાંચન-લેખન-અંકજ્ઞાન પ્રવૃત્તિઓ અને શ્રેષ્ઠ પ્રયોગોનું પ્રદર્શન કરી સમુદાયમાં હકારાત્મક શૈક્ષણિક વાતાવરણ ઊભું કરવું.
🟠 ૪. નિયમન માળખું, બેઠકો, તાલીમ અને IT આધારિત દેખરેખ
સમીક્ષા બેઠકોનું સમયપત્રક
• રાજ્ય કક્ષાની સમિતિ: ઓછામાં ઓછી દર ૩ માસે ૧ વખત.
• જિલ્લા કક્ષાની સમિતિ: ઓછામાં ઓછી દર ૩ માસે ૧ વખત.
• બ્લોક (તાલુકા) / ક્લસ્ટર સ્તર સમિતિ: દર માસે ૧ વખત.
• શાળા સમીક્ષા બેઠક: દર માસે ૨ વાર (આચાર્યશ્રીની અધ્યક્ષતામાં; તમામ શિક્ષકો તથા મુલાકાતે આવેલા CRCC કે નિરીક્ષકની હાજરી અનિવાર્ય).
તાલીમ અને મૂલ્યાંકન
• વાર્ષિક FLN તાલીમ: બાલવાટિકા અને ધોરણ ૧ થી ૫ ના શિક્ષકો તથા અધિકારીઓ માટે દર વર્ષે પ્રવૃત્તિ આધારિત અને બાળકકેન્દ્રિત તાલીમ.
• SBA (School-based Assessments): શાળા આધારિત મૂલ્યાંકન દ્વારા વિદ્યાર્થીઓની સતત પ્રગતિનું મોનિટરિંગ.
• VSK નિપુણ/FLN ડેશબોર્ડ: વિદ્યા સમીક્ષા કેન્દ્ર (VSK) ખાતે ખાસ ડેશબોર્ડ દ્વારા રાજ્યવ્યાપી દેખરેખ અને માર્ગદર્શન.
• બાહ્ય મૂલ્યાંકન: દર વર્ષે નમૂનારૂપે પસંદ કરાયેલી આશરે ૧૦% પ્રાથમિક શાળાઓ માં બાહ્ય મૂલ્યાંકનકાર દ્વારા રૂબરૂ મુલાકાત અને ગુણવત્તા ચકાસણી.
📅 ૫. પરિશિષ્ટ-અ : FLN વાર્ષિક કાર્યયોજના (ત્રિમાસિક આયોજન)
સમયગાળો મુખ્ય ફોકસ સંક્ષિપ્ત પ્રવૃત્તિઓ
પ્રથમ ત્રિમાસિક બેઝલાઇન, લક્ષ્યાંક આયોજન, ઉપચારાત્મક કાર્ય, નિપુણ કેમ્પેઇન, તાલીમ, VSK ડેશબોર્ડ, માતા જૂથ • બાલવાટિકા અને ધો. ૧ થી ૫ માટે બેઝલાઇન કસોટી અને ડેટા એન્ટ્રી.
• ૫૫ દિવસનું “નિપુણ કેમ્પેઇન” અને FLN ઉપચારાત્મક શિક્ષણ.
• સમિતિઓની રચના અને પ્રથમ સમીક્ષા બેઠક.
• શિક્ષક તાલીમ શરૂઆત, VSK ડેશબોર્ડ અને માતા ગ્રુપની રચના.
દ્વિતીય ત્રિમાસિક મિડલાઇન, ઉપચારાત્મક શિક્ષણ, મેન્ટોર તાલીમ, નિપુણ પખવાડિયું • મિડલાઇન કસોટી, ડેટા એન્ટ્રી અને ઉપચારાત્મક કાર્ય.
• મેન્ટોર (CRCC, BRCC, URCC, BRP નિપુણ) ની FLN તાલીમ.
• “નિપુણ પખવાડિયું” આયોજન અને સંભવિત “નિપુણ શાળા” ઓની પ્રાથમિક ઓળખ.
તૃતીય ત્રિમાસિક સતત ઉપચારાત્મક શિક્ષણ, ડેશબોર્ડ સમીક્ષા, રિફ્રેશર તાલીમ • સતત ઉપચારાત્મક કાર્ય.
• VSK FLN/નિપુણ ડેશબોર્ડમાં ડેટા અપડેટ અને ત્રિમાસિક સમીક્ષા.
• જરૂર મુજબ FLN શિક્ષક રિફ્રેશર તાલીમ અને માર્ગદર્શન.
ચતુર્થ ત્રિમાસિક એન્ડલાઇન, બાહ્ય મૂલ્યાંકન, નિપુણ શાળા સન્માન, નિપુણ ઉત્સવ • એન્ડલાઇન કસોટી, ડેટા એન્ટ્રી અને આગામી વર્ષનું આયોજન.
• આશરે ૧૦% શાળાઓનું બાહ્ય મૂલ્યાંકન અને સમીક્ષા બેઠકો.
• ‘નિપુણ શાળા’ ઓની અંતિમ પસંદગી, સન્માન અને Peer Learning.
• તાલુકા સ્તરે “નિપુણ ઉત્સવ” અને સમુદાય જાગૃતિ કાર્યક્રમ.
🏛️ ૬. પરિશિષ્ટ-બ : અમલીકરણ સંસ્થાઓ અને તેમની જવાબદારીઓ
૧. રાજ્ય કક્ષા
• સમગ્ર શિક્ષા (SSA): મુખ્ય અમલીકરણ એજન્સી (આયોજન, નાણાકીય સંસાધનો, માર્ગદર્શિકા, સંકલન અને મોનિટરિંગ).
• GCERT: રાજ્યની શૈક્ષણિક નોડલ એજન્સી (તાલીમ મોડ્યુલ, અધ્યયન-અધ્યાપન સામગ્રી અને ગુણવત્તા સુધારણા).
• પ્રાથમિક શિક્ષણ નિયામકની કચેરી (DPE): જિલ્લા-તાલુકા કામગીરીનું મોનિટરિંગ, અહેવાલ વિશ્લેષણ અને વહીવટી માર્ગદર્શન.
૨. જિલ્લા કક્ષા
• DIET: જિલ્લાની શૈક્ષણિક નોડલ સંસ્થા (FLN તાલીમ, ક્ષમતાવર્ધન અને નવીન પ્રયોગોને પ્રોત્સાહન).
• DPEO / શાસનાધિકારી: જિલ્લામાં અમલીકરણનું નેતૃત્વ, ડેટા વિશ્લેષણ અને વહીવટી સંકલન.
૩. તાલુકા & ક્લસ્ટર કક્ષા
• TPEO / AEI / BRCC: તાલુકા કક્ષાએ સંયુક્ત અમલીકરણ, મોનિટરિંગ અને સુધારાત્મક માર્ગદર્શન.
• BRP (નિપુણ): શાળા મુલાકાતો અને FLN ડેટા આધારે ગુણવત્તાસભર શૈક્ષણિક સહયોગ.
• CRCC: ક્લસ્ટરની શાળાઓમાં TLM ઉપયોગની ચકાસણી, વર્ગખંડ સહાય અને વાલી-SMC જાગૃતિ.
૪. શાળા કક્ષા
• શાળા & આચાર્ય: વાર્ષિક FLN Action Plan નો અમલ, નેતૃત્વ, હાજરી અને પ્રગતિની નિયમિત દેખરેખ.
• શિક્ષક: રમત-પ્રવૃત્તિ આધારિત બાળકકેન્દ્રિત શિક્ષણ, સતત મૂલ્યાંકન, ઉપચારાત્મક શિક્ષણ અને વાલી સંવાદ.
• SMC: નિયમિત હાજરી, સકારાત્મક શૈક્ષણિક વાતાવરણ અને સમુદાયની ભાગીદારી સુનિશ્ચિત કરવી.
👥 ૭. પરિશિષ્ટ-ક : રાજ્ય, જિલ્લા અને તાલુકા કક્ષાની સમિતિઓનું માળખું
સમિતિનું સ્તર ચેરમેન સભ્ય સચિવ અન્ય મુખ્ય સભ્યો
રાજ્ય કક્ષાની સમિતિ
(કુલ ૯ સભ્યો)
અગ્ર સચિવ (પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ) સ્ટેટ પ્રોજેક્ટ ડાયરેક્ટર (સમગ્ર શિક્ષા) નિયામક (પ્રાથમિક શિક્ષણ), નિયામક (GCERT), એડિશનલ SPD, સચિવ (સમગ્ર શિક્ષા), કુલપતિ (ટીચર યુનિવર્સિટી & ચિલ્ડ્રન યુનિવર્સિટી), સ્ટેટ PMU પ્રતિનિધિઓ.
જિલ્લા કક્ષાની સમિતિ
(કુલ ૧૦ સભ્યો)
જિલ્લા વિકાસ અધિકારી (DDO) જિલ્લા પ્રાથમિક શિક્ષણ અધિકારી (DPEO) DIET પ્રિન્સિપાલ, પ્રોગ્રામ ઓફિસર (ICDS), ૧ TPEO, ૧ BRCC, ૧ CRC, ૧ રાષ્ટ્રીય/રાજ્ય પુરસ્કાર વિજેતા શિક્ષક, ૧ જાણીતા શિક્ષણવિદ/શિક્ષક, BRP નિપુણ.
તાલુકા કક્ષાની સમિતિ
(કુલ ૭ સભ્યો)
તાલુકા પ્રાથમિક શિક્ષણ અધિકારી (TPEO) બ્લોક રિસોર્સ કો-ઓર્ડિનેટર (BRC) તાલુકા ડાયટ પ્રભારી પ્રતિનિધિ, CDPO, CRC, BRP નિપુણ, રાષ્ટ્રીય/રાજ્ય પુરસ્કાર વિજેતા મુખ્ય શિક્ષક/શિક્ષક અથવા SRG સભ્ય.
🏆 ૮. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા (TET, TAT, HTAT, GPSC) માટે ખાસ Key Points
  • ૧. પરિપત્રના અતિ મહત્વના તથ્યો:
    ⭐ ઠરાવ તારીખ: ૦૮/૦૭/૨૦૨૬ ⭐ સમયગાળો: ૨૦૨૬-૨૭ થી ૨૦૨૮-૨૯ (૩ વર્ષ) ⭐ વ્યાપ: બાલવાટિકા થી ધોરણ ૫ ⭐ નિપુણ બાળકો: ૮૦% કે તેથી વધુ વિધાનો
  • ૨. વિશેષ કાર્યક્રમો અને માળખું:
    ⭐ નિપુણ કેમ્પેઇન: ૫૫ દિવસ (પ્રથમ ત્રિમાસિક) ⭐ માતા જૂથ: ૩ થી ૫ માતાઓ (દર ૧૫ દિવસે મુલાકાત) ⭐ નિપુણ શાળા માપદંડ: ૧૦ માંથી ૮ કે વધુ ગુણ ⭐ શાળા સમીક્ષા બેઠક: દર માસે ૨ વાર

No comments:

Featured Post

નિપુણ ગુજરાત

📚 ત્રિવર્ષીય “નિપુણ ગુજરાત અભિયાન” (૨૦૨૬-૨૭ થી ૨૦૨૮-૨૯) 📚 પાયાની સાક્ષરતા અને સંખ્યાજ્ઞાન (FLN) ના રાજ્યવ્યાપી અમલીક...