ગુજરાતની નદીઓ

🌊 ગુજરાતની નદીઓ અને નદીતંત્ર : સંપૂર્ણ માહિતી 🌊

ઉદ્ગમસ્થાન, લંબાઈ, બંધ (Dams), સહાયક નદીઓ અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા (GPSC, GSSSB, TET/TAT) માટે ખાસ તથ્યો

૧૮૫

ગુજરાતની કુલ નદીઓ

૯૭

કચ્છની નદીઓ (સૌથી વધુ)

૭૧

સૌરાષ્ટ્રની નદીઓ

૧૭

તળ ગુજરાતની નદીઓ

💧 નદીઓને 'લોકમાતા' કહેવામાં આવે છે. ગુજરાતના ભૌગોલિક વિસ્તારને આધારે નદીતંત્રને મુખ્ય ૩ ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે: (૧) તળ ગુજરાતની નદીઓ (ઉત્તર, મધ્ય અને દક્ષિણ ગુજરાત), (૨) સૌરાષ્ટ્રની નદીઓ અને (૩) કચ્છની નદીઓ.

🏞️ ૧. તળ ગુજરાતની મુખ્ય નદીઓ (મધ્ય અને દક્ષિણ ગુજરાત)

🌊 નર્મદા નદી (ગુજરાતની જીવાદોરી)

⛰️ ઉદ્ગમ: અમરકંટક (મધ્યપ્રદેશ) 📏 કુલ: ૧૩૧૨ કિમી (ગુજરાતમાં ૧૬૦ કિમી) 🌊 અંત: ખંભાતનો અખાત (અરબી સમુદ્ર)

• ઉપનામ: રેવા (કૂદતી નદી), મૈકલકન્યા, સમુદ્રયોષિતા.
• ગુજરાતમાં પ્રવેશ: છોટાઉદેપુર જિલ્લાના હાફેશ્વર ખાતેથી.
• મુખ્ય સહાયક નદીઓ: કરજણ, ઓરસંગ, તવા, હિરણ.
• મુખ્ય બંધ: સરદાર સરોવર ડેમ (નવાગામ - એકતાનગર).
• વિશેષતા: ગુજરાતની સૌથી મોટી (જળજથ્થાની દ્રષ્ટિએ) નદી. ભરૂચ પાસે 'આલિયાબેટ' અને 'કબીરવડ' આવેલા છે.

🏛️ સાબરમતી નદી (સૌથી લાંબી નદી)

⛰️ ઉદ્ગમ: ઢેબર સરોવર (ઉદયપુર, રાજસ્થાન) 📏 કુલ: ૩૭૧ કિમી (ગુજરાતમાં ૩૨૧ કિમી) 🌊 અંત: ખંભાતનો અખાત (કોપાલીની ખાડી)

• પ્રાચીન નામ: શ્વભ્રમતી, કિરાતકન્યા.
• સહાયક નદીઓ: વાત્રક, હાથમતી, ખારી, મેશ્વો, માઝમ, શેઢી, વાકળ, હરણાવ.
• મુખ્ય બંધ: ધરોઈ ડેમ (મહેસાણા), વાસણા બેરેજ (અમદાવાદ).
• વિશેષતા: ગુજરાતમાં વહેતી સૌથી લાંબી નદી. સાબરકાંઠાના પોશીના પાસેથી ગુજરાતમાં પ્રવેશે છે. ધોળકાના વૌઠા ખાતે સપ્તસંગમ રચે છે.

☀️ તાપી નદી (સૂર્યપુત્રી)

⛰️ ઉદ્ગમ: મુલતાઈ (બેતુલ જિલ્લો, મધ્યપ્રદેશ) 📏 કુલ: ૭૨૪ કિમી (ગુજરાતમાં ૨૨૪ કિમી) 🌊 અંત: ખંભાતનો અખાત (ડુમસ પાસે)

• ગુજરાતમાં પ્રવેશ: કુકરમુંડા (તાપી જિલ્લો) ખાતે **'હરણફાળ'** નામના સ્થળેથી.
• મુખ્ય બંધ: ઉકાઈ ડેમ (વલ્લભસાગર સરોવર - તાપી), કાકરાપાર વિયર.
• વિશેષતા: નર્મદા પછી પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ વહેતી બીજી મોટી નદી. તેનો જન્મદિવસ અષાઢ સુદ સાતમના રોજ ઉજવાય છે.

🧭 મહી નદી (મહીસાગર)

⛰️ ઉદ્ગમ: મિન્ડા ગામ (મહેદ સરોવર, મધ્યપ્રદેશ) 📏 કુલ: ૫૮૩ કિમી (ગુજરાતમાં ૧૮૦ કિમી) 🌊 અંત: ખંભાતનો અખાત

• ઉપનામ: પૃથ્વીની પુત્રી, મહીસાગર.
• સહાયક નદીઓ: પાનમ, અનાસ, ભાદર, મેસરી, ગળતી, કુંભી.
• મુખ્ય બંધ: કડાણા ડેમ (મહીસાગર), વણાકબોરી વિયર (બાલાસિનોર).
• વિશેષતા: ભારતની એકમાત્ર નદી જે કર્કવૃત્તને બે વાર ઓળંગે છે. ગુજરાતની ત્રીજી સૌથી મોટી નદી.

🌿 દક્ષિણ ગુજરાતની અન્ય મુખ્ય નદીઓ

📍 વલસાડ, નવસારી, ડાંગ, ભરૂચ 🌊 અંત: અરબી સમુદ્ર / ખંભાતનો અખાત

• દમણગંગા: વલસાડની દક્ષિણે વહે છે. તેના પર મધુબન ડેમ આવેલો છે.
• પાર, કોલક અને ઔરંગા: વલસાડ જિલ્લાની મહત્વની નદીઓ.
• અંબિકા અને પૂર્ણા: ડાંગ અને નવસારીમાં વહેતી નદીઓ.
• ઢાઢર અને કીમ: મહી અને નર્મદા તથા નર્મદા અને તાપી વચ્ચે વહેતી નદીઓ.

⛰️ દાહોદ અને પંચમહાલ વિસ્તારની નદીઓ

📍 પૂર્વ પટ્ટી (માળવાનો ઉચ્ચપ્રદેશ / વિંધ્યાચળ)

• પાટાડુંગરી ડેમ (ખાન નદી): દાહોદ શહેર દૂધમતી અને ખાન નદીના કાંઠે આવેલું છે.
• અનાસ અને માછણ: દાહોદ જિલ્લાના ઝાલોદ અને લીમખેડા/દેવગઢ બારીઆ વિસ્તારની મહત્વની નદીઓ.
• પાનમ અને હડફ: પંચમહાલ અને દાહોદની સરહદે વહેતી મહીની સહાયક નદીઓ (હડફ ડેમ - કબૂતરી ડેમ).
• વિશ્વામિત્રી: પાવાગઢના ડુંગરમાંથી નીકળી વડોદરા શહેર મધ્યેથી પસાર થાય છે (મગરો માટે જાણીતી).

🏜️ ૨. ઉત્તર ગુજરાત (કુવારિકા નદીઓ) અને કચ્છની નદીઓ

🏜️ ઉત્તર ગુજરાતની 'કુવારિકા' નદીઓ

📍 બનાસકાંઠા, પાટણ, મહેસાણા 🛑 અંત: કચ્છના નાના રણમાં સમાઈ જાય છે

• જે નદીઓ સમુદ્રને મળવાને બદલે રણમાં જ સમાઈ જાય તેને 'કુવારિકા નદી' અથવા 'અંતઃસ્થ નદી' કહે છે.
• ૧. બનાસ (પર્ણાશા): રાજસ્થાનના શિરોહી (સરણાના ડુંગર)માંથી નીકળે છે. દાંતીવાડા અને સીપુ ડેમ આવેલા છે.
• ૨. સરસ્વતી (અર્જુની): અંબાજી પાસે કોટેશ્વરના ડુંગરમાંથી નીકળે છે. સિદ્ધપુર પાસે પૂર્વવાહિની બને છે (મુક્તિશ્વર ડેમ).
• ૩. રૂપેણ: મહેસાણાના ટુંગા પર્વત (તારંગા)માંથી નીકળે છે. સહાયક નદી: પુષ્પાવતી (મોઢેરા).

🐪 કચ્છની નદીઓ (કુલ ૯૭ નદીઓ)

📍 કચ્છની મધ્યધારના ડુંગરો 🌊 રણ અથવા કચ્છનો અખાત

• ખારી નદી: ભુજ પાસે આવેલી આ નદી પર 'રુદ્રમાતા ડેમ' આવેલો છે (કચ્છનો સૌથી મોટો ડેમ).
• કચ્છના રણમાં સમાતી (ઉત્તરવાહિની): ખારી, ભૂખી, કાળી, માલણ, કનકાવતી.
• કચ્છના અખાતને મળતી (દક્ષિણવાહિની): રુકમાવતી (માંડવી), નાગમતી, ખારોડ, ભુક.
• લૂણી નદી: રાજસ્થાનમાંથી નીકળી કચ્છના મોટા રણમાં સમાઈ જાય છે.

🦁 ૩. સૌરાષ્ટ્રનું નદીતંત્ર (ત્રિજ્યાકાર જળપરિવાહ)

💡 ભૌગોલિક વિશેષતા: સૌરાષ્ટ્રનો મધ્ય ભાગ (માંડવની ટેકરીઓ અને ગિરનાર) ઊંચો હોવાથી ત્યાંથી નીકળતી નદીઓ ચારેય દિશામાં ફંટાય છે, જેને 'ત્રિજ્યાકાર જળપરિવાહ' (Radial Drainage Pattern) કહે છે.

🌊 ભાદર નદી (સૌરાષ્ટ્રની સૌથી લાંબી)

⛰️ ઉદ્ગમ: માધવપુર (જસદણ, રાજકોટ) 📏 લંબાઈ: ૧૯૪ કિમી 🌊 અંત: નવીબંદર (પોરબંદર - અરબી સમુદ્ર)

• વિશેષતા: સૌરાષ્ટ્રની સૌથી લાંબી નદી (જેનું ઉદ્ગમ અને અંત બંને ગુજરાતમાં જ છે).
• સહાયક નદીઓ: ફોફળ, મોજ, વેણુ, કર્ણાવતી, ઉતાવળી.
• જેતપુર શહેર ભાદર નદીના કાંઠે વસેલું છે (સાડી ઉદ્યોગ).

⛰️ શેત્રુંજી નદી (સૌરાષ્ટ્રની બીજી મોટી)

⛰️ ઉદ્ગમ: ઢૂંઢી (ગીરની ટેકરીઓ) 📏 લંબાઈ: ૧૭૩ કિમી 🌊 અંત: સુલતાનપુર (ખંભાતનો અખાત)

• મુખ્ય બંધ: ખોડિયાર ડેમ (ધારી - અમરેલી) અને રાજસ્થળી ડેમ (પાલિતાણા - ભાવનગર).
• જૈન તીર્થ પાલિતાણા શેત્રુંજી નદીના કાંઠે આવેલું છે.

🏰 મચ્છુ, આજી અને ભોગાવો

📍 ચોટીલા અને માંડવની ટેકરીઓ

• આજી નદી: રાજકોટ શહેરની મધ્યમાંથી પસાર થાય છે (આજી ડેમ).
• મચ્છુ નદી: મોરબી અને વાંકાનેર શહેરના કાંઠે છે (કચ્છના નાના રણમાં સમાય છે).
• ભોગાવો નદી: વઢવાણ (સુરેન્દ્રનગર) ભોગાવો નદીના કાંઠે છે (ધોળીધજા ડેમ અને નાયકા ડેમ).

📊 ૪. ગુજરાતની મુખ્ય નદીઓ, ઉદ્ગમસ્થાન અને બંધ (પરીક્ષાલક્ષી કોષ્ટક)

નદીનું નામ	ઉદ્ગમસ્થાન	મુખ્ય બંધ / યોજના	સંગમ / અંત
નર્મદા	અમરકંટક (મધ્યપ્રદેશ)	સરદાર સરોવર ડેમ (નવાગામ)	ખંભાતનો અખાત
તાપી	મુલતાઈ (મધ્યપ્રદેશ)	ઉકાઈ ડેમ, કાકરાપાર વિયર	ખંભાતનો અખાત
મહી	મહેદ સરોવર (મધ્યપ્રદેશ)	કડાણા ડેમ, વણાકબોરી વિયર	ખંભાતનો અખાત
સાબરમતી	ઢેબર સરોવર (રાજસ્થાન)	ધરોઈ ડેમ (મહેસાણા), વાસણા બેરેજ	ખંભાતનો અખાત
બનાસ	સરણાના ડુંગર (શિરોહી, રાજસ્થાન)	દાંતીવાડા ડેમ (બનાસકાંઠા)	કચ્છનું નાનું રણ
સરસ્વતી	કોટેશ્વર (અંબાજી, બનાસકાંઠા)	મુક્તિશ્વર ડેમ (વડગામ)	કચ્છનું નાનું રણ
ભાદર	માધવપુર ડુંગર (જસદણ, રાજકોટ)	ભાદર ડેમ (ગોંડલ), નીલાખા ડેમ	અરબી સમુદ્ર (નવીબંદર)
શેત્રુંજી	ઢૂંઢી ટેકરીઓ (ગીર)	ખોડિયાર ડેમ (ધારી), રાજસ્થળી ડેમ	ખંભાતનો અખાત
દમણગંગા	સહ્યાદ્રિ પર્વતમાળા (નાસિક)	મધુબન ડેમ (વલસાડ)	અરબી સમુદ્ર
હાથમતી	ગુજરાત-રાજસ્થાન સરહદ	હાથમતી ડેમ (હિંમતનગર)	સાબરમતી નદી
મેશ્વો	ડુંગરપુર (રાજસ્થાન)	શામળાજી (મેશ્વો) ડેમ	વાત્રક નદી
પાનમ	દેવગઢ બારીઆ / રતનમહાલ ડુંગર	પાનમ ડેમ (શહેરા)	મહી નદી
કરજણ	સાતપુડા પર્વતમાળા	કરજણ ડેમ (નાંદોદ, નર્મદા)	નર્મદા નદી
સુખભાદર	ચોટીલા ડુંગર	સુખભાદર ડેમ	ખંભાતનો અખાત

🏙️ ૫. નદી કિનારે વસેલા ગુજરાતના મુખ્ય શહેરો અને તીર્થસ્થળો

સાબરમતી: અમદાવાદ, ગાંધીનગર, મહુડી

નર્મદા: ભરૂચ, ચાણોદ, કરનાળી, શુકલતીર્થ, ગરુડેશ્વર

તાપી: સુરત, માંડવી, વ્યારા (મીંઢોળા પાસે)

વિશ્વામિત્રી: વડોદરા

સરસ્વતી: પાટણ, સિદ્ધપુર

બનાસ: ડીસા

હાથમતી: હિંમતનગર

મેશ્વો: શામળાજી

વાત્રક: ખેડા, મહેમદાવાદ, ઉત્કંઠેશ્વર

શેઢી: નડિયાદ, ડાકોર (ગોમતી તળાવ)

દૂધમતી / ખાન: દાહોદ

આજી: રાજકોટ

મચ્છુ: મોરબી, વાંકાનેર

ભાદર: જેતપુર, ધોરાજી, ઉપલેટા

ભોગાવો: સુરેન્દ્રનગર, વઢવાણ, લીંબડી

ગોંડલી: ગોંડલ

ઔરંગા: વલસાડ

પૂર્ણા: નવસારી

રુકમાવતી: માંડવી (કચ્છ)

હિરણ, કપિલા, સરસ્વતી: સોમનાથ (પ્રભાસ પાટણ)

🏆 ૬. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખવા જેવા તથ્યો (Golden Points)

• ૧. સૌથી મોટી અને સૌથી લાંબી નદીનો તફાવત:
  🌊 ગુજરાતની સૌથી મોટી નદી (જળજથ્થામાં): નર્મદા 📏 ગુજરાતની સૌથી લાંબી નદી: સાબરમતી (ગુજરાતમાં ૩૨૧ કિમી) 🦁 ઉદ્ગમ અને અંત ગુજરાતમાં જ હોય તેવી સૌથી લાંબી નદી: ભાદર (૧૯૪ કિમી)
• ૨. વૌઠા ખાતે સપ્તસંગમ રચતી ૭ નદીઓ (ટૂંકી ચાવી: "સાહા વાખા મેમાશે"):
  ૧. સાબરમતી ૨. હાથમતી ૩. વાત્રક ૪. ખારી ૫. મેશ્વો ૬. માઝમ ૭. શેઢી
• ૩. ભૌગોલિક વૃત્તો (કર્કવૃત્ત) ને પસાર કરતી નદીઓ:
  🧭 કર્કવૃત્તને બે વાર ઓળંગતી ભારતની એકમાત્ર નદી: મહી નદી ☀️ કર્કવૃત્ત પરથી પસાર થતી અન્ય નદીઓ: સાબરમતી, ખારી, પુષ્પાવતી, રૂપેણ, બનાસ
• ૪. કુવારિકા નદીઓ (અંતઃસ્થ નદીઓ): બનાસ, સરસ્વતી અને રૂપેણ (તેમજ સૌરાષ્ટ્રની બ્રાહ્મણી, ફાલ્કુ અને મચ્છુ નદી પણ કચ્છના નાના રણમાં સમાય છે).
• ૫. કિનારાની ભેખડો (કોતરો) માટે જાણીતી નદીઓ: મહી અને સાબરમતી.
• ૬. મુખત્રિકોણ પ્રદેશ (Delta) વગર સમુદ્રને મળતી (Estuary રચતી) નદીઓ: નર્મદા અને તાપી (ફાટખીણ - Rift Valley માંથી વહેતી હોવાથી).

🌊 ગુજરાતની ભૂગોળ અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી કરતા દરેક વિદ્યાર્થી મિત્રો સુધી આ માહિતી અવશ્ય શેર કરો! 🌊