ગુજરાતના અભયારણ્યો અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન

🦁 ગુજરાતના રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને વન્યજીવ અભયારણ્યો 🐅

એશિયાઈ સિંહોનું ઘર ગીર, મરીન નેશનલ પાર્ક, ઘુડખર અભયારણ્ય અને તમામ ૨૩ અભયારણ્યોની સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા

૪

રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો (National Parks)

૨૩

વન્યજીવ અભયારણ્યો (Sanctuaries)

૧

વૈશ્વિક ધરોહર (ગિર સિંહ)

૧૯૬૫

ગીર અભયારણ્યની સ્થાપના વર્ષ

🌟 ગૌરવવંતી વિશિષ્ટતા: એશિયાઈ સિંહોનું એકમાત્ર નિવાસસ્થાન — 'ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન'

📌 ગુજરાતનું ગીર જંગલ એ સમગ્ર એશિયા ખંડમાં એશિયાઈ સિંહો (Asiatic Lions) નું એકમાત્ર કુદરતી આવાસસ્થાન છે. જૂનાગઢ, ગીર સોમનાથ અને અમરેલી જિલ્લામાં ફેલાયેલું આ અભયારણ્ય વન્યજીવ સંરક્ષણનું વૈશ્વિક કેન્દ્ર છે.

📌 છેલ્લી સિંહ ગણતરી (૨૦૨૦) મુજબ ગુજરાતમાં સિંહોની કુલ સંખ્યા વધીને ૬૭૪ પર પહોંચી છે, જે ગુજરાત માટે ગર્વની બાબત છે.

🌳 ૧. ગુજરાતના ૪ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો (National Parks) ની વિગતવાર માહિતી

ગીર નેશનલ પાર્ક

૧. ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (સાસણ ગીર): MOST IMP
• જિલ્લો: જૂનાગઢ અને ગીર સોમનાથ.
• સ્થાપના: અભયારણ્ય તરીકે ૧૯૬૫ માં અને નેશનલ પાર્ક તરીકે ૧૯૭૫ માં ઘોષિત.
• વિસ્તાર: અંદાજે ૧૪૧૨ ચો.કિમી (નેશનલ પાર્કનો મુખ્ય ભાગ ૨૫૮ ચો.કિમી).
• મુખ્ય પ્રાણીઓ: એશિયાઈ સિંહ, દીપડો, ચિતલ, સાબર, ચોસિંગા, મગર.

વેળાવદર પાર્ક

૨. વેળાવદર કાળિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન: IMP
• જિલ્લો: ભાવનગર જિલ્લો (ભાવનગર-વલ્લભીપુર માર્ગ પર).
• સ્થાપના: ૧૯૭૬.
• વિસ્તાર: ૩૪.૦૮ ચો.કિમી (સૌથી નાનું નેશનલ પાર્ક).
• મુખ્ય વિશેષતા: દુર્લભ કાળિયાર (Blackbuck), વરુ, ખડમોર (Lesser Florican) પક્ષીનું પ્રજનન કેન્દ્ર.

મરીન નેશનલ પાર્ક

૩. મરીન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (કચ્છનો અખાત): MOST IMP
• જિલ્લો: જામનગર અને દેવભૂમિ દ્વારકા (કચ્છના અખાતનો દરિયાકાંઠો).
• સ્થાપના: ૧૯૮૨ (અભયારણ્ય) અને ૧૯૮૨/૧૯૮૬ નેશનલ પાર્ક.
• વિસ્તાર: ૪૫૭.૯૨ ચો.કિમી.
• મુખ્ય વિશેષતા: ભારતનું પ્રથમ દરિયાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન. અહીં પરવાળા (Coral Reefs), જેલીફિશ, ઓક્ટોપસ, સ્ટાર ફિશ અને રંગબેરંગી સમુદ્રી જીવો જોવા મળે છે.

વાંસદા પાર્ક

૪. વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન: IMP
• જિલ્લો: નવસારી જિલ્લો (વાંસદા તાલુકો).
• સ્થાપના: ૧૯૭૯.
• વિસ્તાર: ૨૩.૯૯ ચો.કિમી.
• મુખ્ય વિશેષતા: સહ્યાદ્રિ પર્વતમાળાના ગીચ જંગલોમાં આવેલું છે. સાગ, વાંસ, દીપડો, મગર અને અંબિકા નદી આ ઉદ્યાનમાંથી પસાર થાય છે.

🦌 ૨. ગુજરાતના મહત્વના વન્યજીવ અભયારણ્યો (Wildlife Sanctuaries)

અભયારણ્યનું નામ	સંબંધિત જિલ્લો	મુખ્ય વન્યજીવ / વિશેષતા
ઘુડખર અભયારણ્ય (Wild Ass Sanctuary)	કચ્છનું મોટું રણ (સુરેન્દ્રનગર, પાટણ, બનાસકાંઠા)	વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ સૌથી મોટું અભયારણ્ય (૪૯૫૩ ચો.કિમી). ભારતીય જંગલી ગધેડા (ઘુડખર).
નળ સરોવર પક્ષી અભયારણ્ય	અમદાવાદ અને સુરેન્દ્રનગર	યાયાવર (પ્રવાસી) પક્ષીઓ માટે પ્રખ્યાત. નળકાંઠાના પક્ષીઓ અને બોટિંગ.
બલારામ-અંબાજી અભયારણ્ય	બનાસકાંઠા	રીંછ, દીપડો, સૂકી અને ભેજવાળી પર્વતીય વનસ્પતિ.
જેસોર રીંછ અભયારણ્ય	બનાસકાંઠા (પાલનપુર પાસે)	ગુજરાતમાં રીંછ (Sloth Bear) ના સંરક્ષણ માટે જાણીતું.
રતનમહાલ રીંછ અભયારણ્ય	દાહોદ જિલ્લો (દેવગઢ બારીઆ)	રીંછ અને પનમ નદીનો કિનારો. મધ્યપ્રદેશની સરહદ નજીક.
શૂલપાણેશ્વર અભયારણ્ય	નર્મદા જિલ્લો (રાજપીપળા)	સતપુડા ગિરિમાળા, દીપડો, ચોસિંગા, બાકીના વન્યજીવો. સરદાર સરોવર પાસે.
પૂર્ણા અભયારણ્ય	ડાંગ જિલ્લો	ગીચ સાગ અને વાંસના જંગલો, પૂર્ણા નદી, દીપડો અને ઉડતી ખિસકોલી.
નારાયણ સરોવર ચિંકારા અભયારણ્ય	કચ્છ જિલ્લો (લખપત)	દુર્લભ ચિંકારા (Indian Gazelle) નું સંરક્ષણ સ્થળ.
કચ્છ રણ અભયારણ્ય	કચ્છ જિલ્લો	સુરખાબનગર (Flamingo City) — ગુલાબી સુરખાબ પક્ષીઓનું પ્રજનન સ્થળ.
જંબુઘોડા અભયારણ્ય	પંચમહાલ (હાલોલ-જાંબુઘોડા)	સાગ, મહુડા અને દીપડાઓનું કુદરતી આવાસ. પાવાગઢની નજીક.
ખીજડિયા પક્ષી અભયારણ્ય	જામનગર	રામસર સાઈટ (Ramsar Site) તરીકે ઘોષિત મધુર અને ખારા પાણીનું પક્ષી અભયારણ્ય.
છારી-ધંઢ પક્ષી સંરક્ષણ ક્ષેત્ર	કચ્છ (બન્ની વિસ્તાર)	શિયાળામાં હજારો યાયાવર પક્ષીઓનું આગમન.

🏆 ૩. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા (GPSC / Forest / TET / TAT) માટે ખાસ યાદ રાખવા જેવા Golden Points

• ૧. વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ સૌથી મોટા અને સૌથી નાના ક્ષેત્રો:
  📐 સૌથી મોટું અભયારણ્ય : ઘુડખર અભયારણ્ય, કચ્છ (૪૯૫૩ ચો.કિમી) 📐 સૌથી નાનું અભયારણ્ય : પોરબંદર પક્ષી અભયારણ્ય (૦.૦૯ ચો.કિમી) 📐 સૌથી નાનું નેશનલ પાર્ક : વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, નવસારી (૨૩.૯૯ ચો.કિમી)
• ૨. ભારતના પ્રથમ દરિયાઈ અભયારણ્ય અને નેશનલ પાર્ક:
  🌊 મરીન નેશનલ પાર્ક અને મરીન અભયારણ્ય : કચ્છનો અખાત, જામનગર (સ્થાપના: ૧૯૮૨)
• ૩. રામસર સાઈટ્સ (Ramsar Sites) તરીકે નોંધાયેલા વન્યજીવ ક્ષેત્રો:
  🦩 નળસરોવર પક્ષી અભયારણ્ય (અમદાવાદ) 🦩 ખીજડિયા પક્ષી અભયારણ્ય (જામનગર) 🦩 થোল પક્ષી અભયારણ્ય (મહેસાણા) 🦩 વઢવાના આર્દ્રભૂમિ (વડોદરા)
• ૪. વિશેષ પ્રાણીઓ અને તેમના નિવાસસ્થાનો:
  🦁 એશિયાઈ સિંહ : ગીર (જૂનાગઢ/અમરેલી) 🦌 કાળિયાર : વેળાવદર (ભાવનગર) 🫏 ઘુડખર (જંગલી ગધેડા) : કચ્છનું રણ 🐐 ચિંકારા : નારાયણ સરોવર (કચ્છ) 🐻 રીંછ : જેસોર (બનાસકાંઠા), રતનમહાલ (દાહોદ), શૂલપાણેશ્વર (નર્મદા)

🌳 ગુજરાતના રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને અભયારણ્યોની આ સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા વન વિભાગની પરીક્ષા આપતા ઉમેદવારો અને મિત્રો સાથે અવશ્ય શેર કરો! 🌳